Vehementer Nos


Encyclical of Pope Pius X promulgated on February 11, 1906.

To Our Well-beloved Sons, Francois Marie Richard, Cardinal Archbishop of Paris; Victor Lucien Lecot, Cardinal Archbishop of Bordeaux; Pierre Hector Couillie, Cardinal Archbishop of Lyons; Joseph Guillaume Laboure, Cardinal Archbishop of Rennes; and to all Our Venerable Brethren, the Archbishops and Bishops, and to all the Clergy and People of France.

Venerable Brethren, Well Beloved Sons, Health and the Apostolic Benediction.

Our soul is full of sorrowful solicitude and Our heart overflows with grief, when Our thoughts dwell upon you. How, indeed, could it be otherwise, immediately after the promulgation of that law which, by sundering violently the old ties that linked your nation with the Apostolic See, creates for the Catholic Church in France a situation unworthy of her and ever to be lamented? That is, beyond question, an event of the gravest import, and one that must be deplored by all the right-minded, for it is as disastrous to society as it is to religion; but it is an event which can have surprised nobody who has paid any attention to the religious policy followed in France of late years. For you, Venerable Brethren, it will certainly have been nothing new or strange, witnesses as you have been of the many dreadful blows aimed from time to time by the public authority at religion. You have seen the sanctity and the inviolability of Christian marriage outraged by legislative acts in formal contradiction with them; the schools and hospitals laicized; clerics torn from their studies and from ecclesiastical discipline to be subjected to military service; the religious congregations dispersed and despoiled, and their members for the most part reduced to the last stage of destitution. Other legal measures which you all know have followed: the law ordaining public prayers at the beginning of each Parliamentary Session and of the assizes has been abolished; the signs of mourning traditionally observed on board the ships on Good Friday suppressed; the religious character effaced from the judicial oath; all actions and emblems serving in any way to recall the idea of religion banished from the courts, the schools, the army, the navy, and in a word from all public establishments. These measures and others still which, one after another really separated the Church from the State, were but so many steps designedly made to arrive at complete and official separation, as the authors of them have publicly and frequently admitted.

On the other hand the Holy See has spared absolutely no means to avert this great calamity. While it was untiring in warning those who were at the head of affairs in France, and in conjuring them over and over again to weigh well the immensity of the evils that would infallibly result from their separatist policy, it at the same time lavished upon France the most striking proofs of indulgent affection. It has then reason to hope that gratitude would have stayed those politicians on their downward path, and brought them at last to relinquish their designs. But all has been in vain-the attentions, good offices, and efforts of Our Predecessor and Ourself. The enemies of religion have succeeded at last in effecting by violence what they have long desired, in defiance of your rights as a Catholic nation and of the wishes of all who think rightly. At a moment of such gravity for the Church, therefore, filled with the sense of Our Apostolic responsibility, We have considered it Our duty to raise Our voice and to open Our heart to you, Venerable Brethren, and to your clergy and people-to all of you whom We have ever cherished with special affection but whom We now, as is only right, love more tenderly than ever.

That the State must be separated from the Church is a thesis absolutely false, a most pernicious error. Based, as it is, on the principle that the State must not recognize any religious cult, it is in the first place guilty of a great injustice to God; for the Creator of man is also the Founder of human societies, and preserves their existence as He preserves our own. We owe Him, therefore, not only a private cult, but a public and social worship to honor Him. Besides, this thesis is an obvious negation of the supernatural order. It limits the action of the State to the pursuit of public prosperity during this life only, which is but the proximate object of political societies; and it occupies itself in no fashion (on the plea that this is foreign to it) with their ultimate object which is man’s eternal happiness after this short life shall have run its course. But as the present order of things is temporary and subordinated to the conquest of man’s supreme and absolute welfare, it follows that the civil power must not only place no obstacle in the way of this conquest, but must aid us in effecting it. The same thesis also upsets the order providentially established by God in the world, which demands a harmonious agreement between the two societies. Both of them, the civil and the religious society, although each exercises in its own sphere its authority over them. It follows necessarily that there are many things belonging to them in common in which both societies must have relations with one another. Remove the agreement between Church and State, and the result will be that from these common matters will spring the seeds of disputes which will become acute on both sides; it will become more difficult to see where the truth lies, and great confusion is certain to arise. Finally, this thesis inflicts great injury on society itself, for it cannot either prosper or last long when due place is not left for religion, which is the supreme rule and the sovereign mistress in all questions touching the rights and the duties of men. Hence the Roman Pontiffs have never ceased, as circumstances required, to refute and condemn the doctrine of the separation of Church and State. Our illustrious predecessor, Leo XIII, especially, has frequently and magnificently expounded Catholic teaching on the relations which should subsist between the two societies. „Between them,” he says, „there must necessarily be a suitable union, which may not improperly be compared with that existing between body and soul.-„Quaedam intercedat necesse est ordinata colligatio (inter illas) quae quidem conjunctioni non immerito comparatur, per quam anima et corpus in homine copulantur.” He proceeds: „Human societies cannot, without becoming criminal, act as if God did not exist or refuse to concern themselves with religion, as though it were something foreign to them, or of no purpose to them…. As for the Church, which has God Himself for its author, to exclude her from the active life of the nation, from the laws, the education of the young, the family, is to commit a great and pernicious error. — „Civitates non possunt, citra scellus, gerere se tamquam si Deus omnino non esset, aut curam religionis velut alienam nihilque profuturam abjicere…. Ecclesiam vero, quam Deus ipse constituit, ab actione vitae excludere, a legibus, ab institutione adolescentium, a societate domestica, magnus et perniciousus est error.”[1]

And if it is true that any Christian State does something eminently disastrous and reprehensible in separating itself from the Church, how much more deplorable is it that France, of all nations in the world, would have entered on this policy; France which has been during the course of centuries the object of such great and special predilection on the part of the Apostolic See whose fortunes and glories have ever been closely bound up with the practice of Christian virtue and respect for religion. Leo XIII had truly good reason to say: „France cannot forget that Providence has united its destiny with the Holy See by ties too strong and too old that she should ever wish to break them. And it is this union that has been the source of her real greatness and her purest glories…. To disturb this traditional union would be to deprive the nation of part of her moral force and great influence in the world.”[2]

And the ties that consecrated this union should have been doubly inviolable from the fact that they were sanctioned by sworn treaties. The Concordat entered upon by the Sovereign Pontiff and the French Government was, like all treaties of the same kind concluded between States, a bilateral contract binding on both parties to it. The Roman Pontiff on the one side and the Head of the French Nation on the other solemnly stipulated both for themselves and their successors to maintain inviolate the pact they signed. Hence the same rule applied to the Concordat as to all international treaties, viz., the law of nations which prescribes that it could not be in any way annulled by one alone of the contracting parties. The Holy See has always observed with scrupulous fidelity the engagements it has made, and it has always required the same fidelity from the State. This is a truth which no impartial judge can deny. Yet to-day the State, by its sole authority, abrogates the solemn pact it signed. Thus it violates its sworn promise. To break with the Church, to free itself from her friendship, it has stopped at nothing, and has not hesitated to outrage the Apostolic See by this violation of the law of nations, and to disturb the social and political order itself — for the reciprocal security of nations in their relations with one another depends mainly on the inviolable fidelity and the sacred respect with which they observe their treaties.

The extent of the injury inflicted on the Apostolic See by the unilateral abrogation of the Concordat is notably aggravated by the manner in which the State has effected this abrogation. It is a principle admitted without controversy, and universally observed by all nations, that the breaking of a treaty should be previously and regularly notified, in a clear and explicit manner, to the other contracting party by the one which intends to put an end to the treaty. Yet not only has no notification of this kind been made to the Holy See, but no indication whatever on the subject has been conveyed to it. Thus the French Government has not hesitated to treat the Apostolic See without ordinary respect and without the courtesy that is never omitted even in dealing with the smallest States. Its officials, representatives though they were of a Catholic nation, have heaped contempt on the dignity and power of the Sovereign Pontiff, the Supreme Head of the Church, whereas they should have shown more respect to this power than to any other political power — and a respect all the greater from the fact that the Holy See is concerned with the eternal welfare of souls, and that its mission extends everywhere.

If We now proceed to examine in itself the law that has just been promulgated, We find, therein, fresh reason for protesting still more energetically. When the State broke the links of the Concordat, and separated itself from the Church, it ought, as a natural consequence, to have left her independence, and allowed her to enjoy peacefully that liberty, granted by the common law, which it pretended to assign to her. Nothing of the kind has been done. We recognize in the law many exceptional and odiously restrictive provisions, the effect of which is to place the Church under the domination of the civil power. It has been a source of bitter grief to Us to see the State thus encroach on matters which are within the exclusive jurisdiction of the Church; and We bewail this all the more from the fact that the State, dead to all sense of equity and justice, has thereby created for the Church of France a situation grievous, crushing, and oppressive of her most sacred rights.

For the provisions of the new law are contrary to the constitution on which the Church was founded by Jesus Christ. The Scripture teaches us, and the tradition of the Fathers confirms the teaching, that the Church is the mystical body of Christ, ruled by the Pastors and Doctors (I Ephes. iv. II sqq.) — a society of men containing within its own fold chiefs who have full and perfect powers for ruling, teaching and judging (Matt. xxviii. 18-20; xvi. 18, 19; xviii. 17; Tit. ii. 15; 11. Cor. x. 6; xiii. 10. & c.) It follows that the Church is essentially an unequal society, that is, a society comprising two categories of per sons, the Pastors and the flock, those who occupy a rank in the different degrees of the hierarchy and the multitude of the faithful. So distinct are these categories that with the pastoral body only rests the necessary right and authority for promoting the end of the society and directing all its members towards that end; the one duty of the multitude is to allow themselves to be led, and, like a docile flock, to follow the Pastors. St. Cyprian, Martyr, expresses this truth admirably when he writes: „Our Lord, whose precepts we must revere and observe, in establishing the episcopal dignity and the nature of the Church, addresses Peter thus in the gospel: „Ego dico tibi, quia tu es Petrus,” etc. Hence, through all the vicissitudes of time and circumstance, the plan of the episcopate and the constitution of the Church have always been found to be so framed that the Church rests on the Bishops, and that all its acts are ruled by them. — „Dominus Noster, cujus praecepta metuere et servare debemus, episcopi honorem et ecclesiae suae rationem disponens, in evangelio loquitur et dicit Petro: Ego dico tibi quia tu es Petrus, etc…. Inde per temporum et successionum vices Episcoporum ordinatio et Ecclesiae ratio decurrit, ut Ecclesia super Episcopos constituatur et omnis actus Ecclesiae per eosdem praepositos gubernetur” (St. Cyprian, Epist. xxvii.-xxviii. ad Lapsos ii. i.) St. Cyprian affirms that all this is based on Divine law, „divina lege fundatum.” The Law of Separation, in opposition to these principles, assigns the administration and the supervision of public worship not to the hierarchical body divinely instituted by Our Savior, but to an association formed of laymen. To this association it assigns a special form and a juridical personality, and considers it alone as having rights and responsibilities in the eyes of the law in all matters appertaining to religious worship. It is this association which is to have the use of the churches and sacred edifices, which is to possess ecclesiastical property, real and personal, which is to have at its disposition (though only for a time) the residences of the Bishops and priests and the seminaries; which is to administer the property, regulate collections, and receive the alms and the legacies destined for religious worship. As for the hierarchical body of Pastors, the law is completely silent. And if it does prescribe that the associations of worship are to be constituted in harmony with the general rules of organization of the cult whose existence they are designed to assure, it is none the less true that care has been taken to declare that in all disputes which may arise relative to their property the Council of State is the only competent tribunal. These associations of worship are therefore placed in such a state of dependence on the civil authority that the ecclesiastical authority will, clearly, have no power over them. It is obvious at a glance that all these provisions seriously violate the rights of the Church, and are in opposition with her Divine constitution. Moreover, the law on these points is not set forth in clear and precise terms, but is left so vague and so open to arbitrary decisions that its mere interpretation is well calculated to be productive of the greatest trouble.

Besides, nothing more hostile to the liberty of the Church than this Law could well be conceived. For, with the existence of the associations of worship, the Law of Separation hinders the Pastors from exercising the plenitude of their authority and of their office over the faithful; when it attributes to the Council of State supreme jurisdiction over these associations and submits them to a whole series of prescriptions not contained in the common law, rendering their formation difficult and their continued existence more difficult still; when, after proclaiming the liberty of public worship, it proceeds to restrict its exercise by numerous exceptions; when it despoils the Church of the internal regulation of the churches in order to invest the State with this function; when it thwarts the preaching of Catholic faith and morals and sets up a severe and exceptional penal code for clerics — when it sanctions all these provisions and many others of the same kind in which wide scope is left to arbitrary ruling, does it not place the Church in a position of humiliating subjection and, under the pretext of protecting public order, deprive peaceable citizens, who still constitute the vast majority in France, of the sacred right of practicing their religion? Hence it is not merely by restricting the exercise of worship (to which the Law of Separation falsely reduces the essence of religion) that the State injures the Church, but by putting obstacles to her influence, always a beneficent influence over the people, and by paralyzing her activity in a thousand different ways. Thus, for instance, the State has not been satisfied with depriving the Church of the Religious Orders, those precious auxiliaries of hers in her sacred mission, in teaching and education, in charitable works, but it must also deprive her of the resources which constitute the human means necessary for her existence and the accomplishment of her mission.

In addition to the wrongs and injuries to which we have so far referred, the Law of Separation also violates and tramples under foot the rights of property of the Church. In defiance of all justice, it despoils the Church of a great portion of a patrimony which belongs to her by titles as numerous as they are sacred; it suppresses and annuls all the pious foundations consecrated, with perfect legality, to divine worship and to suffrages for the dead. The resources furnished by Catholic liberality for the maintenance of Catholic schools, and the working of various charitable associations connected with religion, have been transferred to lay associations in which it would be idle to seek for a vestige of religion. In this it violates not only the rights of the Church, but the formal and explicit purpose of the donors and testators. It is also a subject of keen grief to Us that the law, in contempt of all right, proclaims as property of the State, Departments or Communes the ecclesiastical edifices dating from before the Concordat. True, the Law concedes the gratuitous use, for an indefinite period, of these to the associations of worship, but it surrounds the concession with so many and so serious reserves that in reality it leaves to the public powers the full disposition of them. Moreover, We entertain the gravest fears for the sanctity of those temples, the august refuges of the Divine Majesty and endeared by a thousand memories to the piety of the French people. For they are certainly in danger of profanation if they fall into the hands of laymen.

When the law, by the suppression of the Budget of Public Worship, exonerates the State from the obligation of providing for the expenses of worship, it violates an engagement contracted in a diplomatic convention, and at the same time commits a great injustice. On this point there cannot be the slightest doubt, for the documents of history offer the clearest confirmation of it. When the French Government assumed in the Concordat the obligation of supplying the clergy with a revenue sufficient for their decent subsistence and for the requirements of public worship, the concession was not a merely gratuitous one — it was an obligation assumed by the State to make restitution, at least in part, to the Church whose property had been confiscated during the first Revolution. On the other hand when the Roman Pontiff in this same Concordat bound himself and his successors, for the sake of peace, not to disturb the possessors of property thus taken from the Church, he did so only on one condition: that the French Government should bind itself in perpetuity to endow the clergy suitably and to provide for the expenses of divine worship.

Finally, there is another point on which We cannot be silent. Besides the injury it inflicts on the interests of the Church, the new law is destined to be most disastrous to your country. For there can be no doubt but that it lamentably destroys union and concord. And yet without such union and concord no nation can live long or prosper. Especially in the present state of Europe, the maintenance of perfect harmony must be the most ardent wish of everybody in France who loves his country and has its salvation at heart. As for Us, following the example of Our Predecessor and inheriting from him a special predilection for your nation, We have not confined Ourself to striving for the preservation of full rights of the religion of your forefathers, but We have always, with that fraternal peace of which religion is certainly the strongest bond ever before Our eyes, endeavored to promote unity among you. We cannot, therefore, without the keenest sorrow observe that the French Government has just done a deed which inflames on religious grounds passions already too dangerously excited, and which, therefore, seems to be calculated to plunge the whole country into disorder.

Hence, mindful of Our Apostolic charge and conscious of the imperious duty incumbent upon Us of defending and preserving against all assaults the full and absolute integrity of the sacred and inviolable rights of the Church, We do, by virtue of the supreme authority which God has confided to Us, and on the grounds above set forth, reprove and condemn the law voted in France for the separation of Church and State, as deeply unjust to God whom it denies, and as laying down the principle that the Republic recognizes no cult. We reprove and condemn it as violating the natural law, the law of nations, and fidelity to treaties; as contrary to the Divine constitution of the Church, to her essential rights and to her liberty; as destroying justice and trampling underfoot the rights of property which the Church has acquired by many titles and, in addition, by virtue of the Concordat. We reprove and condemn it as gravely offensive to the dignity of this Apostolic See, to Our own person, to the Episcopacy, and to the clergy and all the Catholics of France. Therefore, We protest solemnly and with all Our strength against the introduction, the voting and the promulgation of this law, declaring that it can never be alleged against the imprescriptible rights of the Church.

We had to address these grave words to you, Venerable Brethren, to the people of France and of the whole Christian world, in order to make known in its true light what has been done. Deep indeed is Our distress when We look into the future and see there the evils that this law is about to bring upon a people so tenderly loved by Us. And We are still more grievously affected by the thought of the trials, sufferings and tribulations of all kinds that are to be visited on you, Venerable Brethren, and on all your clergy. Yet, in the midst of these crushing cares, We are saved from excessive affliction and discouragement when Our mind turns to Divine Providence, so rich in mercies, and to the hope, a thousand times verified, that Jesus Christ will not abandon His Church or ever deprive her of His unfailing support. We are, then, far from feeling any fear for the Church. Her strength and her stability are Divine, as the experience of ages triumphantly proves. The world knows of the endless calamities, each more terrible than the last, that have fallen upon her during this long course of time — but where all purely human institutions must inevitably have succumbed, the Church has drawn from her trials only fresh strength and richer fruitfulness. As to the persecuting laws passed against her, history teaches, even in recent times, and France itself confirms the lesson, that though forged by hatred, they are always at last wisely abrogated, when they are found to be prejudicial to the interests of the State. God grant those who are at present in power in France may soon follow the example set for them in this matter by their predecessors. God grant that they may, amid the applause of all good people, make haste to restore to religion, the source of civilization and prosperity, the honor which is due to her together with her liberty.

Meanwhile, and as long as oppressive persecution continues, the children of the Church, putting on the arms of light, must act with all their strength in defense of Truth and justice-it is their duty always, and to-day more than ever. To this holy contest you, Venerable Brethren, who are to be the teachers and guides, will bring all the force of that vigilant and indefatigable zeal of which the French Episcopate has, to its honor, given so many well-known proofs. But above all things We wish, for it is of the greatest importance, that in all the plans you undertake for the defense of the Church, you to endeavor to ensure the most perfect union of hearts and wills. It is Our firm intention to give you at a fitting time practical instructions which shall serve as a sure rule of conduct for you amid the great difficulties of the present time. And We are certain in advance that you will faithfully adopt them. Meanwhile continue the salutary work you are doing; strive to kindle piety among the people as much as possible; promote and popularize more and more the teaching of Christian doctrine; preserve the souls entrusted to you from the errors and seductions they meet on all sides; instruct, warn, encourage, console your flocks, and perform for them all the duties imposed on you by your pastoral office. In this work you will certainly find indefatigable collaborators in your clergy. They are rich in men remarkable for piety, knowledge, and devotion to the Holy See, and We know that they are always ready to devote themselves unreservedly under your direction to the cause of the triumph of the Church and the eternal salvation of souls. The clergy will also certainly understand that during the present turmoil they must be animated by the sentiments professed long ago by the Apostles, rejoicing that they are found worthy to suffer opprobrium for the name of Jesus, „Gaudentes quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati” (Rom. xiii. 12). They will therefore stoutly stand up for the rights and liberty of the Church, but without offense to anybody. Nay more, in their earnestness to preserve charity, as the ministers of Jesus Christ are especially bound to do, they will reply to iniquity with justice, to outrage with mildness, and to ill-treatment with benefits.

And now We turn to you, Catholics of France, asking you to receive Our words as a testimony of that most tender affection with which We have never ceased to love your country, and as comfort to you in the midst of the terrible calamities through which you will have to pass. You know the aim of the impious sects which are placing your heads under their yoke, for they themselves have proclaimed with cynical boldness that they are determined to „deCatholicise” France. They want to root out from your hearts the last vestige of the faith which covered your fathers with glory, which made your country great and prosperous among nations, which sustains you in your trials, which brings tranquillity and peace to your homes, and which opens to you the way to eternal happiness. You feel that you must defend this faith with your whole souls. But be not deluded — all labor and effort will be useless if you endeavor to repulse the assaults made on you without being firmly united. Remove, therefore, any causes of disunion that may exist among you. And do what is necessary to ensure that your unity may be as strong as it should be among men who are fighting for the same cause, especially when this cause is of those for the triumph of which everybody should be willing to sacrifice something of his own opinions. If you wish, within the limits of your strength and according to your imperious duty, to save the religion of your ancestors from the dangers to which it is exposed, it is of the first importance that you show a large degree of courage and generosity. We feel sure that you will show this generosity; and by being charitable towards God’s ministers, you will incline God to be more and more charitable toward yourselves.

As for the defense of religion, if you wish to undertake it in a worthy manner, and to carry it on perseveringly and efficaciously, two things are first of all necessary: you must model yourselves so faithfully on the precepts of the Christian law that all your actions and your entire lives may do honor to the faith you profess, and then you must be closely united with those whose special office it is to watch over religion, with your priests, your bishops, and above all with this Apostolic See, which is the pivot of the Catholic faith and of all that can be done in its name. Thus armed for the fray, go forth fearlessly for the defense of the Church; but take care that your trust is placed entirely in God, for whose cause you are working, and never cease to pray to Him for help.

For Us, as long as you have to struggle against danger, We will be heart and soul in the midst of you; labors, pains, sufferings — We will share them all with you; and pouring forth to God, who has founded the Church and ever preserves her, Our most humble and instant prayers, We will implore Him to bend a glance of mercy on France, to save her from the storms that have been let loose upon her, and, by the intercession of Mary Immaculate, to restore soon to her the blessings of calm and peace.

As a pledge of these heavenly gifts and a proof of Our special predilection, We impart with all Our heart the Apostolic Benediction to you, Venerable Brethren, to your clergy and to the entire French people. Given at Rome, at St. Peter’s, on February 11 in the year 1906, the third of Our Pontificate.


Ency. „Immortale Dei” Nov. 1, 1885.

Allocution to the French pilgrims, April 13, 1888.




Św. Pius X. Vehementer nos – O rozdziale państwa od Kościoła

Do naszych ukochanych synów, Francois Marie Richarda, kardynała arcybiskupa Paryża; Victora Lucien Lecota, kardynała arcybiskupa Bordeaux; Pierra Hectora Couillie, kardynała arcybiskupa Lyonu, Josepha Guillaume Laboure, kardynała arcybiskupa Rennes i do wszystkich naszych wielebnych braci, arcybiskupów i biskupów i do całego duchowieństwa i ludu Francji.
Wielebni bracia, ukochani synowie, pozdrowienie i apostolskie błogosławieństwo!

Nasza dusza pełna jest po brzegi troski, a Nasze serce przepełnia zgryzota gdy Nasze myśli skupiają się na was. Czy w istocie mogłoby być inaczej, bezpośrednio po tym, jak ogłoszono prawo, które brutalnie zerwało stare więzy, łączące wasz naród ze Stolicą Apostolską, tworząc dla Kościoła katolickiego we Francji sytuację, na jaką nie zasłużył i ze wszech miar godną opłakania? Jest to, ponad wszelką wątpliwość, wydarzenie wielkiego znaczenia, nad którym muszą ubolewać wszyscy ludzie prawo myślący, gdyż jest ono katastrofalne zarówno dla społeczeństwa, jak dla religii; lecz jest to wydarzenie, które nie może zaskoczyć nikogo, kto zwracał uwagę na politykę religijną, jaką prowadzono we Francji w ostatnich latach. Dla was, Wielebni bracia, nie będzie to oczywiście nic nowego, ani nieznanego; byliście świadkami wielu straszliwych ciosów wymierzanych religii od czasu do czasu przez władze publiczne. Widzieliście świętość i nienaruszalność chrześcijańskiego małżeństwa sprofanowane przez sprzeczne z nimi akty prawne; zeświecczone szkoły i szpitale; kleryków oderwanych od swoich studiów i kościelnej dyscypliny, a poddanych służbie wojskowej; zgromadzenia religijne rozproszone, ograbione i zniszczone, a ich członków w większej części sprowadzonych do życia w nędzy, bez środków egzystencji. Pozostałe legalne metody postępowania, które wszyscy znacie, są następujące: prawo zarządzające publiczne modlitwy na początku i końcu każdej sesji parlamentu zostało zniesione; znaki żałoby, tradycyjnie przestrzegane na pokładach statków w Wielki Piątek, zostały zakazane; wymazany został religijny charakter przysięg sądowych; wszystkie działania i symbole służące w jakikolwiek sposób dla przywołania idei religii zostały wygnane precz z sądów, szkół, armii, marynarki, jednym słowem: ze wszystkich publicznych instytucji. Te i inne środki, które wciąż, jedne po drugich, rzeczywiście oddzielają Kościół od państwa, są jednymi z wielu kroków, poczynionych z zamiarem, by osiągnąć zupełny i oficjalny rozdział Kościoła i państwa, jak to ich twórcy publicznie i często przyznają.

Z drugiej strony, Stolica Apostolska nie oszczędzała absolutnie żadnych środków, by uniknąć tak wielkiej katastrofy. Podczas gdy wśród wielkich trudów, ostrzegała wytrwale tych, którzy stali na czele publicznych spraw we Francji i nieustająco starała się zniweczyć ogrom zła, który był pewnym rezultatem prowadzonej przez nich polityki rozdziału Kościoła od państwa, w tym samym czasie szczodrobliwie roztaczała nad Francją najbardziej uderzające dowody pobłażliwego uczucia. Racją tego była nadzieja, że wdzięczność powstrzyma tych polityków w ich zmierzającej ku przepaści drodze i doprowadzi ich do rezygnacji z zamyślonych przez nich projektów. Lecz wszystko to było na darmo – Nasze napomnienia, pełne dobrej woli rady, wysiłki Naszych Poprzedników i Nasze. Wrogowie religii, czego dawno pragnęli, ostatecznie odnieśli sukces za sprawą przemocy, jakiej się dopuścili, wbrew waszym prawom jako katolickiego narodu i wbrew życzeniom wszystkich, którzy myślą w sposób prawy. Dlatego w chwili tak poważnej dla Kościoła, napełnieni poczuciem Naszej Apostolskiej odpowiedzialności, uznaliśmy za Nasz obowiązek zabrać głos i otworzyć Nasze serce przed wami, Wielebni bracia, przed waszym duchowieństwem i ludem, przed wami wszystkimi, których zawsze darzyliśmy szczególnym uczuciem, a których teraz, co jest naszym jedynym prawem, kochamy z większą czułością, niźli kiedykolwiek.

To, że państwo musi być oddzielone od Kościoła, jest poglądem absolutnie fałszywym, najbardziej szkodliwym błędem. Pogląd ten, opierając się na zasadzie, wedle której państwo nie musi uznawać jakiegokolwiek religijnego kultu, w pierwszym rzędzie winny jest wielkiej niesprawiedliwości wobec Boga, gdyż Stwórca człowieka jest także Tym, który ufundował ludzkie społeczności i utrzymuje je w istnieniu, tak jak utrzymuje nasze istnienie. Dlatego winniśmy Mu nie tylko prywatny kult, ale publiczne i społeczne oddawanie czci, dla uhonorowania Go. Poza tym, pogląd taki jest oczywistą negacją porządku nadprzyrodzonego. Ogranicza on działanie państwa do pościgu za pomyślnością ogółu jedynie w tym życiu, jakby był to wyłączny cel politycznych społeczności i całkowicie na nim się skupia, zaś w żaden sposób nie zwraca uwagi (tłumacząc, że jest mu to obce) na ostateczny cel tych społeczności, którym jest wieczna szczęśliwość, jaka jest celem ludzi po tym krótkim życiu. Lecz skoro obecny porządek rzeczy jest tymczasowy i ma na celu osiągnięcie przez człowieka tego, co jest dla niego największym i absolutnym dobrem, to z tego również wynika, że świecka władza musi nie tylko nie czynić przeszkód temu celowi, lecz tak nas musi wspomagać, by był on naszym udziałem. Ten sam pogląd wywraca porządek, opatrznościowo ustanowiony przez Boga w świecie, który wymaga harmonijnego porozumienia między dwoma społeczeństwami (państwem i Kościołem). I choć obydwa, zarówno świeckie jak i religijne społeczeństwo, korzystają z właściwej sobie sfery, to ów boski porządek sprawuje władzę nad nimi. Z konieczności prowadzi to do tego, że wiele rzeczy wspólnie im przynależy, ze względu na co obydwie społeczności muszą utrzymywać ze sobą relację. Usuńcie porozumienie między Kościołem a państwem, a skutkiem tego będzie to, że te wspólne sprawy staną się źródłem ostrych dyskusji, z obydwu stron, co spowoduje, że dostrzeżenie, gdzie leży prawda stanie się największą trudnością i z pewnością powstanie wielki zamęt. Ostatecznie, pogląd ten wyrządza wielką krzywdę samemu społeczeństwu świeckiemu, ponieważ nie może ono dalej funkcjonować, lub trwać długo, gdy należne miejsce nie jest pozostawione religii, która jest najwyższym rządcą i królewskim nauczycielem we wszystkich zagadnieniach dotyczących praw i obowiązków ludzi. Dlatego Rzymscy Papieże nigdy nie milczeli, gdy wymagały tego okoliczności, w obalaniu i potępieniu nauki dotyczącej rozdziału Kościoła i państwa. Nasz znamienity poprzednik, Leon XIII, w sposób szczególny, często i z wielką powagą wyłożył katolickie nauczanie na temat relacji, jaka powinna utrzymywać się między tymi dwoma społecznościami. Mówi on: „Z konieczności musi istnieć między nimi odpowiednie zjednoczenie, które słusznie może być porównane z tym, jakie istnieje między ciałem a duszą”. I stwierdza dalej: „Państwa nie mogą bez wielkiej winy postępować jak gdyby Boga wcale nie było, troskę o religię jakby do nich nie należącą albo nieprzydatną odrzucać (…) Chcieć zaś Kościół przez Boga samego ustanowiony od życia publicznego, od ustawodawstwa, od kształcenia młodzieży, od rodziny odepchnąć, jest to wielki i zgubny błąd” (1).

I jeśli prawdą jest, że każde chrześcijańskie państwo czyni coś wybitnie katastrofalnego i nagannego, oddzielając się od Kościoła, to tym bardziej godne największego ubolewania jest, że Francja, ze wszystkich narodów na świecie, mogłaby prowadzić taką politykę; Francja, w której Stolica Apostolska w ciągu stuleci znajdowała tak wielkie i szczególne upodobanie; Francja, której wszelkie powodzenie i chwała tak bardzo związane były zawsze z ćwiczeniem się w chrześcijańskiej cnocie i szacunkiem dla religii. Leon XIII prawdziwie miał dobry powód, by powiedzieć: „Francja nie może zapomnieć, że Opatrzność zjednoczyła jej los ze Stolicą Apostolską więzami tak mocnymi i tak starymi, że nigdy nie powinna pragnąć ich zerwania. To właśnie zjednoczenie jest źródłem jej rzeczywistej wielkości i najczystszej chwały. Naruszenie tego tradycyjnego zjednoczenia byłoby pozbawieniem narodu jego moralnej siły i wywarłoby wielki wpływ na świat” (2).

Więzi, które uświęcały to zjednoczenie, powinny być podwójnie chronione przed złamaniem i zbezczeszczeniem, z tej racji, że zostały usankcjonowane przez zaprzysiężone porozumienia. Konkordat zawarty przez Najwyższego Kapłana i francuski rząd był, jak wszystkie układy tego rodzaju zawierane między państwami, dwustronną umową zobowiązującą obie strony do jej przestrzegania. Z jednej strony, Rzymski Papież, z drugiej zaś: głowa narodu francuskiego uroczyście ustalili zarówno we własnym, jak i swoich następców imieniu, utrzymać nienaruszony układ jaki podpisali. Stąd taka sama reguła stosuje się do Konkordatu jak i do wszystkich międzynarodowych porozumień, a mianowicie: prawo narodów, które nakazuje, że układ nie może zgoła być anulowany przez jedną tylko z zawierających go stron. Stolica Apostolska przestrzegała zawsze z sumienną wiernością zobowiązań, jakie podjęła i zawsze wymagała takiej samej wierności od państwa. To jest prawda, której żaden bezstronny sędzia nie może zaprzeczyć. Lecz dziś państwo, jedynie mocą własnej władzy, formalnie zniosło uroczystą ugodę, jaką zawarło. Jest to pogwałcenie zaprzysiężonej obietnicy. Państwo, zrywając więzi z Kościołem i uwalniając się od jego przyjaźni, nie poprzestało na tym: nie zawahało się dokonać aktu przemocy wobec Kościoła, przez naruszenie prawa narodów i własnego, społecznego i politycznego porządku – gdyż obopólne bezpieczeństwo narodów w ich wzajemnych relacjach zależy głównie od niewzruszonej wierności i świętego szacunku, z którym przestrzegają zawartych między sobą umów.

Rozmiar krzywdy wyrządzonej Stolicy Apostolskiej przez jednostronne zerwanie konkordatu stał się tym gorszy ze względu na sposób, w jaki państwo dokonało tego aktu. Jest zasadą niebudzącą wątpliwości i powszechnie przestrzeganą przez wszystkie narody, że zerwanie traktatu powinno być wcześniej dokładnie zapowiedziane, w sposób jasny i wyraźny, drugiej stronie przez tą, która zamierza położyć kres ugodzie. Lecz w tym przypadku nie tylko że nie przedstawiono Stolicy Apostolskiej żadnego zawiadomienia tego rodzaju, to ponadto nie dano najmniejszego znaku, który mógłby zapowiadać taki czyn. W taki oto sposób francuski rząd nie zawahał się potraktować Stolicy Apostolskiej bez zwykłego szacunku i bez grzeczności, której nie pomija się nawet w układach z najmniejszymi państwami. Jego urzędnicy, choć reprezentowali sobą katolicki naród, okazali pogardę godności i władzy Najwyższemu Kapłanowi, Głowie Kościoła, podczas gdy powinni okazać większy szacunek dla tej władzy niż dla jakiejkolwiek innej władzy politycznej i szacunek o tyle większy, że wynikający z faktu, iż Stolica Apostolska troszczy się o wiekuiste dobro dusz i ta jej misja rozciąga się na wszystek świat.

Gdy rozważamy teraz prawo, które zostało niedawno ogłoszone, znajdujemy w nim nowy powód, by zaprotestować przeciw niemu jeszcze bardziej energicznie. Gdy państwo złamało więzy konkordatu i oddzieliło się od Kościoła, powinno – w ramach naturalnych konsekwencji tego faktu – pozostawić Kościołowi jego niezależność i zezwolić mu cieszyć się w pokoju tą wolnością, gwarantowaną przez wspólne prawo, którą to wydaje się Kościołowi przyznawać. Nic takiego się nie dokonało. Dostrzegamy w tym prawie wiele wyjątkowych i budzących wstręt ograniczających zastrzeżeń, które skutkują poddaniem Kościoła pod dominację władzy świeckiej. Jest dla nas źródłem pełnego goryczy zmartwienia spoglądanie na państwo, które w ten sposób wkracza w sprawy podlegające wyłącznej jurysdykcji Kościoła; bolejemy nad tym wszystkim tym bardziej dla tej racji, że państwo, w którym umarło wszystkie wyczucie sprawiedliwości i słuszności, stworzyło tym samym dla Kościoła we Francji sytuację ciężką, druzgocącą i przytłaczającą dla jego najświętszych praw.

Wszystko to dla tej przyczyny, że zapisy nowego prawa stoją w sprzeczności z fundamentalną zasadą, na której Jezus Chrystus założył swój Kościół. Pismo Święte uczy nas, a tradycja Ojców potwierdza to nauczanie, że Kościół jest mistycznym ciałem Chrystusa, rządzonym przez Pasterzy i Doktorów (1 Ef, 4, 2 nn) – społecznością ludzi, która spośród siebie bierze swych przywódców, zaś ci mają pełne i doskonałe władze dla sprawowania rządów, nauczania i sądzenia (Mt 28, 18-20; 16, 18-19; 18, 17; Tt 2, 15, 2 Kor 10, 6; 13, 10, itd.). Wynika z tego, że Kościół ze swej istoty społecznością hierarchiczną, to znaczy społecznością złożoną z osób tworzących dwie kategorie, pasterzy i owce, osób pełniących różne stopnie w hierarchii i całą rzeszę wiernych. Tak różne od siebie są to kategorie, że tylko wspólnota pasterzy dzierży konieczne prawo i władzę ustalania celów tej społeczności i kierowania wszystkimi jej członkami ku temu celowi; jedynym obowiązkiem wspólnoty wiernych jest przyzwolenie na bycie kierowanymi, i jak przystało posłusznemu stadu, podążanie za pasterzami. Święty Cyprian, męczennik, wyraził tę prawdę w godny podziwu sposób, pisząc: „Nasz Pan, którego zasady musimy czcić i przestrzegać, ustanawiając godność biskupią i naturę Kościoła, zwrócił się w ewangelii do Piotra tymi słowami: «Ja Tobie powiadam, że tyś jest Piotr (Ego dico tibi, quia tu es Petrus)», itd. Stąd, poprzez wszystkie czasy i bez względu na okoliczności, porządek hierarchii i fundamentalna zasada Kościoła decydowały, iż Kościół opiera się na biskupach i że to oni kierują jego wszystkimi czynami” (3). Święty Cyprian stwierdza, iż wszystko to opiera się na boskim prawie: „divina lege fundatum”. Prawo rozdziału [państwa od Kościoła], w przeciwieństwie do tych zasad wyznacza administrację i nadzór nad publicznym kultem nie hierarchicznemu ciału boski sposób ustanowionemu przez naszego Zbawiciela, lecz stowarzyszeniu ustanowionemu przez świeckich. Stowarzyszeniu temu przyznane zostały specjalne formy i osobowość prawna. Uznaje się je wyłącznie za mające prawa i ponoszące odpowiedzialność w oczach prawa we wszystkich kwestiach odnoszących się do kultu religijnego. To stowarzyszenie zarządza kościołami i nieruchomościami, ma w posiadaniu kościelną własność, rzeczywiście i osobowo, ma do swej dyspozycji (choć tylko tymczasowo) rezydencje biskupów i księży, a także seminaria; jest administratorem kościelnego mienia, kontroluje finanse, odbiera daniny i donacje uczynione na rzecz kultu religijnego. Natomiast prawo milczy zupełnie na temat hierarchicznego ciała pasterzy [Kościoła]. I nawet jeśli zapisano, że te stowarzyszenia do spraw kultu zostały ustanowione w zgodzie z ogólnymi zasadami organizacji kultu, których istnieniu miały dawać rękojmię, to któż w istocie będzie przywiązywał wagę do tych deklaracji, skoro we wszystkich sporach, jakie mogą powstać ze względu na własność tych stowarzyszeń, właśnie władza państwowa jest jedynym kompetentnym trybunałem. Te stowarzyszenia ds. kultu [religijnego] są zatem tak zależne od władz świeckich, że, rzecz oczywista, władze duchowne nie będą miały nad nimi żadnej mocy. To staje się oczywiste od pierwszego wejrzenia: wszystkie te ustawy poważnie naruszają prawa Kościoła i stoją w sprzeczności do jego boskiej natury. Ponadto, prawo w tych kwestiach nie jest wyrażone w jasnych i precyzyjnych terminach, lecz zostało pozostawione ogólnikom i jest tak otwarte na arbitralne decyzje, iż widać, że zostało celowo pomyślane jako obfite źródło największego zamieszania.

Poza tym, nic bardziej wrogiego wolności Kościoła niźli to prawo nie mogło zostać obmyślone. A to dla tej przyczyny, że wraz z istnieniem stowarzyszeń ds. kultu, prawo o rozdziale państwa od Kościoła utrudnia pasterzom wykonywanie pełni ich władzy i urzędu wobec wiernych. Tak też prawo to przypisało władzy państwa najwyższą jurysdykcję nad tymi stowarzyszeniami i poddało je całej serii postanowień nie zawartych w prawie ogólnym, utrudniając tym samym ich tworzenie i czyniąc jeszcze trudniejszym ich istnienie; tak też po ogłoszeniu wolności kultu publicznego przystąpiono do ograniczania ich działalności poprzez niezliczoną liczbę utrudnień; tak też ograbiło Kościół z wewnętrznych regulacji kościelnych, by funkcje te przyznać państwu; tak też uniemożliwiło nauczanie katolickiej wiary i moralności i powołało do życia surowe i wyjątkowe prawo karne dla osób duchownych; czy zatem sankcje wynikające ze wszystkich tych zapisów prawnych i wiele innych tego samego rodzaju, których szeroki zakres dopuszcza arbitralne rządzenie, nie mają na celu postawienia Kościoła w upokarzającej go pozycji i (pod pretekstem obrony porządku publicznego) pozbawienia pokojowo nastawionych obywateli, którzy wciąż stanowią ogromną większość we Francji, świętego prawa praktykowania ich religii? Stąd krzywda, jaką państwo wyrządza Kościołowi nie sprowadza się wyłącznie do ograniczania praktyki kultu religijnego (do której prawo o rozdziale państwa i Kościoła fałszywie sprowadza istotę religii), lecz polega też na ograniczaniu jego wpływu, który zawsze wywiera na ludziach dobroczynny skutek, a także na paraliżowaniu działalności Kościoła na tysiące różnorakich sposobów. Stąd, przykładowo, państwo nie zadowoliło się pozbawieniem Kościoła przysługujących mu praw religijnych, owego cennego narzędzia Kościoła w pełnionej przezeń świętej misji, praw dotyczących nauczania i edukacji, pełnionych dzieł miłosierdzia, lecz musiało pozbawić go także doczesnych dóbr, składających się na ludzkie środki, konieczne dla jego istnienia i do realizacji jego misji.

Na dodatek, do wszelkiego zła i krzywd, któreśmy dotąd wyłożyli, prawo o rozdziale państwa od Kościoła naruszyło i zdeptało z ziemią prawa własności Kościoła. Na przekór wszelkiej sprawiedliwości, prawo to odebrało Kościołowi wielką część ofiarowanych mu donacji, które należały doń na mocy zarazem licznych, jak i świętych praw; prawo to zakazało i anulowało wszystkie świątobliwe fundacje poświęcone, z doskonałą legalnością, boskiemu kultowi i wstawiennictwu za zmarłych. Dobra doczesne podarowane przez szczodrobliwych katolików dla utrzymania katolickich szkół i dorobek przeróżnych dzieł miłosierdzia związanych z działalnością religijną został przekazany świeckim stowarzyszeniom, w których byłoby rzeczą próżną szukać najmniejszych śladów religii. W kwestii tej naruszono nie tylko prawa Kościoła, lecz także oficjalną i wyraźną wolę donatorów i testatorów. To także jest dla Nas przedmiotem głębokiego żalu, że prawo, w pogardzie dla wszystkich praw, ogłasza jako własność państwa, departamentów i gmin, kościelne budowle pochodzące jeszcze sprzed czasów konkordatu. To prawda, prawo o rozdziale państwa od Kościoła przyznaje łaskawie, na czas nieokreślony, użytkowanie tych budowli przez stowarzyszenia ds. kultu religijnego, lecz obwarowało to ustępstwo tak licznymi i poważnymi obostrzeniami, że w rzeczywistości to władze publiczne dysponują nimi w zupełności. Ponadto, odczuwamy największe obawy o świętość tych świątyń, dostojnego schronienia Boskiego Majestatu, otoczonego w tysiącach przypadków czułą pamięcią dla pobożności francuskiego ludu. Są one zagrożone pewną profanacją, jeśli znajdą się w rękach świeckich.

Prawo to, znosząc świadczenia budżetowe na rzecz kultu, uwalnia państwo z ponoszenia kosztów związanych z kultem religijnym i narusza zobowiązania wynikające z umowy dyplomatycznej, dopuszczając się tym samym wielkiej niesprawiedliwości. W tej kwestii nie może być cienia wątpliwości, gdyż dokumenty historyczne potwierdzają ją najzupełniej. Gdy rząd francuski przyjął w ramach konkordatu zobowiązanie o wypłacaniu duchowieństwu dochodów wystarczających dla ich godnego życia i na potrzeby publicznej służby, ustalenia te nie były bynajmniej nieuzasadnione – było to zobowiązanie uczynione przez państwo by – ostatecznie jedynie po części – uczynić za dość Kościołowi, którego własność została skonfiskowana w czasie pierwszej rewolucji. Z drugiej zaś strony, gdy Papież w tymże konkordacie zobowiązywał siebie i swoich następców, w imię pokoju, nie niepokoić posiadaczy majętności odebranej w ten sposób Kościołowi, uczynił to tylko pod jednym warunkiem: że rząd francuski zobowiąże się na zawsze do łożenia odpowiednich środków finansowych na duchowieństwo i do utrzymania kosztów kultu boskiego w sferze publicznej.

Ostatecznie, jest jeszcze jedna kwestia, co do której nie możemy milczeć. Oprócz krzywdy, którą rozdział państwa od Kościoła wyrządził interesom samego Kościoła, nowemu prawu przeznaczone jest być najbardziej niszczycielskim dla waszego kraju. Gdyż nie ma wątpliwości co do tego, że jest ono pożałowania godnym niszczeniem jedności i zgody. Zaś bez takiej jedności i zgody nie może długo żyć ani pomyślnie się rozwijać. Szczególnie w obecnej sytuacji Europy utrzymanie doskonałej harmonii musi być najbardziej żarliwym życzeniem każdego we Francji, kto kocha swój kraj i w swoim sercu pragnie jego ocalenia. Co do nas, podążając za przykładem Naszego Poprzednika i dziedzicząc po Nim szczególne upodobanie do waszego narodu, nie powściągamy samych siebie w dążeniach do utrzymania pełni praw religii waszych przodków, lecz zawsze, z tym braterskim pokojem, którego najsilniejszą więzią jest religia, jaką zawsze mamy przed oczyma, usiłujemy przyczyniać się do jedności między wami. Dlatego nie możemy – bez najgłębszego smutku – patrzeć na to, jak francuski rząd dopuścił się właśnie czynu, który na religijnym gruncie rozpala namiętności, już niebezpiecznie rozniecone, które dlatego wydają się być obliczone na pogrążenie całego kraju w nieporządku.

Stąd, mając na względzie Naszą Apostolską odpowiedzialność i świadomość obowiązków władzy spoczywających na nas co do obrony i zachowania przeciw wszystkim atakom pełni i absolutnej integralności świętych i nienaruszalnych praw Kościoła, z racji najwyższej władzy, którą zawierzył nam Bóg, i korzystając z mocy nauczania, ganimy i potępiamy prawo, wprowadzone we Francji dla rozdzielenia państwa i Kościoła, jako głęboko niesprawiedliwe wobec Boga, któremu zaprzecza, i jako ustanawiające zasadę, że Republika nie uznaje żadnego kultu religijnego. Ganimy i potępiamy to prawo jako łamiące prawo naturalne, prawo narodów i jako łamiące wierność zawartym układom; jako przeciwne boskiej naturze Kościoła, wynikającym z jego istoty prawom i jego wolności; jako niszczące sprawiedliwość i wdeptujące w ziemię prawa własności, które Kościół nabył z wielu tytułów, a nadto z racji konkordatu. Ganimy i potępiamy to prawo jako poważną obrazę godności Stolicy Apostolskiej, Naszej Osoby, Episkopatu, duchowieństwa i wszystkich katolików we Francji. Dlatego też protestujemy uroczyście i z całych Naszych sił przeciw przedstawieniu, wprowadzeniu i ogłoszeniu tego prawa, twierdząc, iż nigdy nie będzie ono wiązać wobec wiecznych praw Kościoła.

Zwracamy się tymi poważnymi słowy do was, Wielebni bracia, do ludu Francji i całego chrześcijańskiego świata, by ukazać w prawdziwym świetle to, co się dokonało. Zaiste, głębokie jest nasze cierpienie, gdy spoglądamy w przyszłość i widzimy wszelkie zło, jakie to prawo może przynieść ludowi tak czule przez Nas ukochanemu. I ponadto jesteśmy mocno poruszeni myślą o utrapieniach, cierpieniach i troskach wszelkiego rodzaju, jakie mogą spaść na was, Wielebni bracia, i na całe wasze duchowieństwo. Lecz, mimo tych druzgoczących trosk, jesteśmy wolni od nadmiernego poczucia nieszczęścia i zniechęcenia, gdy Nasz umysł zwraca się ku Boskiej Opatrzności, tak bogatej w miłosierdzie, i gdy opieramy się na nadziei, tysiące razy sprawdzonej, że Jezus Chrystus nie opuści swojego Kościoła, ani nigdy nie pozbawi go swego niezawodnego oparcia. Jesteśmy zatem nader dalecy od uczucia jakiegokolwiek strachu o Kościół. Jego siła i pewność jego trwania są od Boga, jak dowodzi tego z triumfem doświadczenie wieków. Świat zna niekończące się nieszczęścia, z których każde było straszniejsze od poprzedniego, a które powinny doprowadzić Kościół do upadku w ciągu tak długiego czasu jego istnienia, lecz tam, gdzie wszystkie czysto ludzkie instytucje musiały nieuchronnie ulec zniszczeniu, Kościół wychodził ze wszystkich swych prób z nowymi siłami i obfitszy w nowe dary. I podobnie co do krzywdzących praw, nałożonych na Kościół, historia uczy, nawet w ostatnich czasach, a Francja sama potwierdza tę lekcję, choć zapomnianą pod wpływem nienawiści, że ostatecznie są one mądrze uchylane, gdy okazują się niezgodne z interesem państwa. Bóg sprawi, że ci, którzy są obecnie przy władzy we Francji wkrótce pójdą za przykładem swoich poprzedników. Bóg sprawi, że wśród aplauzu wszystkich dobrych ludzi pospieszą, by przywrócić religii jej miejsce, jako źródła cywilizacji i pomyślności, by przywrócić religii jej cześć, która jest dla niej właściwa wespół z jej wolnością.

Tymczasem, tak długo jak trwają despotyczne prześladowania, dzieci Kościoła, wsparte mocą światła, muszą działać z całą mocą w obronie Prawdy i sprawiedliwości – zawsze jest to ich obowiązkiem, a dziś bardziej niż kiedykolwiek. Do tego świętego współzawodnictwa, wy, Czcigodni Bracia, którzy jesteście nauczycielami i strażnikami, powinniście wnieść całą moc czuwania i tej niestrudzonej gorliwości, którym ze względu na swą cześć francuski Episkopat dał tak wiele dobrze znanych dowodów. Lecz ponad wszystko pragniemy, gdyż jest to rzecz największej wagi, byście we wszystkich zamiarach, jakie przedsięweźmiecie dla obrony Kościoła usiłowali zapewnić najdoskonalsze zjednoczenie serc i woli. Jest Naszym mocnym zamiarem dać wam w stosownym czasie praktycznie wskazania, które będą wam służyć jako pewna zasada postępowania pośród olbrzymich trudności obecnego czasu. Już teraz jesteśmy pewni, że wiernie je wypełnicie. Tymczasem wciąż z pożytkiem czyńcie swoje dzieło, starajcie się rozpalać wśród ludzi reguły pobożności, tak bardzo jak to możliwe. Wspierajcie i rozpowszechniajcie coraz bardziej i bardziej nauczanie chrześcijańskiej nauki; przestrzegajcie powierzone wam dusze przed błędami i nakłanianiem do odstępstwa, jakie spotykają je ze wszystkich stron. Pouczajcie, ostrzegajcie, wspierajcie, pocieszajcie swe owce i wypełniajcie wobec nich swoje obowiązki, nałożone na was przez wasz pasterski urząd. W pracy tej znajdziecie z pewnością niestrudzonych współpracowników pośród waszego duchowieństwa. Jest ono bogate w ludzi nadzwyczaj obdarzonych pobożnością, wiedzą i oddaniem Stolicy Apostolskiej i wiemy, że zawsze gotowi są szczerze oddać samych siebie pod wasze rozkazy ze względu na triumf Kościoła i wieczne zbawienie dusz. Duchowieństwo z pewnością także zrozumie, że w czas obecnego pomieszania musi być natchnione uczuciami, wyrażonymi dawno temu przez Apostołów, uradowanych, że godni są cierpieć hańbę dla imienia Jezus: „cieszyli się, że stali się godni cierpieć dla imienia Jezusa” (Dz 5, 41). Dlatego odważnie będą stawać w obronie praw i wolności Kościoła, nie wykraczając przy tym przeciw nikomu. Więcej jeszcze, w swym nieustraszonym wysiłku dla zachowania miłosierdzia, do czego są szczególnie zobowiązani jako słudzy Jezusa Chrystusa, na nieprawość będą odpowiadać sprawiedliwością, na gniew łagodnością, na gwałt dobrodziejstwami.

Zwracamy się teraz do was, katolicy Francji, prosząc was byście przyjęli Nasze słowa jako świadectwo najczulszego uczucia, którym nigdy nie przestaliśmy darzyć waszego kraju i jako pocieszenie dla was pośród straszliwych nieszczęść, jakie macie do przejścia. Znacie cel bezbożnych sekt, które chyłkiem chcą wam narzucić swoją tyranię, gdy pośród siebie głoszą z cyniczną zuchwałością, że zdecydowane są „zdekatolicyzować” Francję. Chcą z korzeniami wydrzeć z waszych serc ostatni nawet ślad wiary, która okrywała chwałą waszych ojców, która uczyniła wasz kraj wspaniałym i pełnym bogactwa pośród innych narodów, która podtrzymywała was w waszych próbach, która wnosiła ciszę i pokój do waszych domów i która otworzyła wam drogę do wiekuistego szczęścia. Czujecie, że musicie bronić tej wiary z całej duszy. Nie żywcie jednak złudzeń, każda praca i wysiłek będą bezużyteczne, jeśli bez ugruntowania w jedności spróbujecie odrzucić czynione na was ataki. Dla tej przyczyny usuńcie wszelkie powody rozproszenia, jakie mogą istnieć pośród was. Czyńcie, co konieczne dla upewnienia się, że wasza jedność jest tak silna jak być powinna wśród ludzi, którzy walczą dla tej samej sprawy, szczególnie gdy dotyczy ona triumfu, dla którego każdy powinien chcieć poświęcić część własnych poglądów. Jeśli chcecie z całą siłą i wedle rządzącego wami obowiązku ocalić religię waszych przodków przed widocznymi niebezpieczeństwami, jest rzeczą pierwszej wagi, że wykażecie się powszechną zgodą i wielkodusznością. Mamy pewność, że okażecie tę wielkoduszność; a będąc wyrozumiali wobec sług Bożych, skłonicie Boga, by był znacznie bardziej miłosierny wobec was samych.

Jeśli chcecie się podjąć obrony wiary w najbardziej wartościowy sposób i sprostać temu wytrwale i owocnie, dwie rzeczy są jako pierwsze koniecznie potrzebne: musicie uczynić się tak wiernymi wobec zasad chrześcijańskiego prawa, by wszystkie wasze działania i całe wasze życie godne było wiary, którą wyznajecie, stąd też musicie być ściśle zjednoczeni z tymi, których szczególnym urzędem jest strzeżenie religii, czyli z waszymi kapłanami, biskupami, a ponad wszystko ze Stolicą Apostolską, która jest sworzniem wiary katolickiej i ze wszystkim, co może być czynione w Jej imię. Tak uzbrojeni na bój, idźcie bez lęku bronić Kościoła. Lecz baczcie, że cała wasza ufność jest w samym Bogu dla którego sprawy pracujecie i nigdy nie przestawajcie modlić się do Niego o pokój.

Co do Nas, jak długo będziecie zmagać się z niebezpieczeństwami, będziemy sercem i duszą pośród was. Będziemy się z wam dzielić Naszymi pracami, bólami, cierpieniami; będziemy wylewać przed Bogiem, który założył Kościół i zawsze go zachowuje, Nasze najbardziej pokorne i najusilniejsze modlitwy; będziemy błagać Go by zwrócił się z miłosierdziem ku Francji, dla ocalenia jej przed burzami, które rozwichrzyły się nad nią i będziemy błagać za pośrednictwem Niepokalanej Maryi Panny, by dał na powrót Francji uciszenie i pokój.

Jako gwarancję tych niebiańskich darów i dowód Naszej szczególnej dla was łaskawości, udzielamy wam z całego serca, Czcigodni Bracia, waszemu duchowieństwu i całemu ludowi Francji, apostolskiego błogosławieństwa.

Dan w Rzymie, u Świętego Piotra, dnia 11 lutego 1906 roku, w trzecim roku Naszego pontyfikatu.

Pius X