informacje

Vehementer Nos

informacje

Carta Encíclica de San Pío X

Sobre la Separación de la Iglesia y el Estado.

Del 11 de febrero de 1906

A los Arzobispos, obispos, clero y a todo el pueblo Galo

VENERABLES HERMANOS

PATRIARCAS PRIMADOS, ARZOBISPOS, OBISPOS Y A TODOS LOS DEMÁS ORDINARIOS EN COMUNIÓN CON LA SEDE APOSTÓLICA

LA LEY FRANCESA DE SEPARACIÓN[1]

Apenas es necesarios[2] decir la honda preocupación y la dolorosa angustia que vuestra situación nos causa con la promulgación de una ley que, al mismo tiempo que rompe violentamente las seculares relaciones del Estado francés con la Sede Apostólica, coloca a la Iglesia de Francia en una situación indigna y lamentable. Hecho gravísimo y que todos los buenos deben lamentar, por los daños que ha de traer tanto a la vida civil como a la vida religiosa. Sin embargo, no puede parecer inesperado a todo observador que haya seguido atentamente en estos últimos tiempos la conducta tan contraria a la Iglesia de los gobernantes de la República francesa. Para vosotro veneables hermanos, no constituye ciertamente ni una novedad ni una sorpresa, pues habéis sido testigos de los numerosos ataques dirigidos a las instituciones cristianas por las autoridades públicas. Habéis presenciado la violación legislativa de la santidad y de la indisolubilidad del matrimonio cristiano; la secularización de los hospitales y de las escuelas; la separación de los clérigos de sus estudios y de la disciplina eclesiástica para someterlos al servicio militar; la dispersión y el despojo de las órdenes y Congregaciones religiosas y la reducción consiguiente de sus individuos a los extremos de una total indigencia. Conocéis también otras disposiciones legales: la abolición de aquella antigua costumbre de orar públicamente en la apertura de los Tribunales y en el comienzo de las sesiones parlamentarias; la supresión de las tradicionales señales de duelo en el día de Viernes Santo a bordo de los buques de guerra; la eliminación de todo cuanto prestaba al juramento judicial un carácter religioso, y la prohibición de todo lo que tuviese un significado religioso en los Tribunales, en las escuelas, en el ejército; en una palabra, en todas las instituciones públicas dependientes de la autoridad política. Estas medidas y otras parecidas, que poco a poco iban separando de hecho a la Iglesia del Estado, no eran sino jalones colocados intencionadamente en un camino que había de conducir a la más completa separación legal. Así lo han reconocido y confesado sus autores en diversas ocasiones. La Sede Apostólica ha hecho cuanto ha estado de su parte para evitar una calamidad tan grande. Porque, por una parte, no ha cesado de advertir y de exponer a los Gobiernos de Francia la seria y repetida consideración del cúmulo de males que habría de producir su política de separación; por otra parte, ha multiplicado las pruebas ilustres de su singular amor e indulgencia por la nación francesa. La Santa Sede confiaba justificadamente que, en virtud del vínculo jurídico contraído y de la gratitud debida, los gobernantes de Francia detuvieran la iniciada pendiente de su política y renunciaran, finalmente, a sus proyectos. Sin embargo, todas las atenciones, buenos oficios y esfuerzos realizados tanto por nuestro predecesor como por Nos han resultado completa­mente inútiles. Porque la violencia de los enemigos de la religión ha terminado por la fuerza la ejecución de los propósitos que de antiguo pretendían realizar contra los derechos de vuestra católica nación y contra los derechos de todos los hombres sensatos. En esta hora tan grave para la Iglesia, de acuerdo con la conciencia de nuestro deber, levantamos nuestra voz apostólica y abrimos nuestra alma a vosotros, venerables hermanos y queridos hijos; a todos os hemos amado siempre con particular afecto, pero ahora os amamos con mayor ternura que antes.

 

  1. LA TEORÍA DE LA SEPARACIÓN ENTRE LA IGLESIA Y EL ESTADO

Es falsa y engañosa

Que sea necesario separar al Estado de la Iglesia es una tesis absolutamente falsa y sumamente nociva. Porque, en primer lugar, al apoyarse en el princípio fundamental de que el Estado no debe cuidar para nada de la religión, infiere una gran injuria a Dios, que es el único fundador y conservador tanto del hombre como de las sociedades humanas, ya que en materia de culto a Dios es necesario no solamente el culto privado, sino también el culto público. En segundo lugar, la tesis de que hablamos constituye una verdadera negación del orden sobrenatural, porque limita la acción del Estado a la prosperidad pública de esta vida mortal, que es, en efecto, la causa próxima de toda sociedad política, y se despreocupa completamente de la razón última del ciudadano, que es la eterna bienaventuranza propuesta al hombre para cuando haya terminado la brevedad de esta vida, como si fuera cosa ajena por completo al Estado. Tesis completamente falsa, porque, así como el orden de la vida presente está todo él ordenado a la consecución de aquel sumo y absoluto bien, así también es verdad evidente que el Estado no sólo no debe ser obstáculo para esta consecución, sino que, además, debe necesariamente favorecerla todo lo posible. En tercer lugar, esta tesis niega el orden de la vida humana sabiamente establecido por Dios, orden que exige una verdadera concordia entre las dos sociedades, la religiosa y la civil. Porque ambas sociedades, aunque cada una dentro de su esfera, ejercen su autoridad sobre las mismas personas, y de aquí proviene necesariamente la frecuente existencia de cuestiones entre ellas, cuyo conocimiento y resolución pertenece a la competencia de la Iglesia y del Estado. Ahora bien, si el Estado no vive de acuerdo con la Iglesia, fácilmente surgirán de las materias referidas motivos de discusiones muy dañosas para entre ambas potestades, y que perturbarán el juicio objetivo de la verdad, con grave daño y ansiedad de las almas. Finalmente, esta tesis inflige un daño gravísimo al propio Estado, porque éste no puede prosperar ni lograr estabilidad prolongada si desprecia la religión, que es la regla y la maestra suprema del hombre para conservar sagradamente los derechos y las obligaciones.

 

Ha sido condenada por los Romanos Pontífices

Por esto los Romanos Pontífices no han dejado jamás, según lo exigían las circunstancias y los tiempos, de rechazar y condenar las doctrinas que defendían la separación de la Iglesia y el Estado. Particularmente nuestro ilustre predecesor León XIII expuso repetida y brillantemente cuan grande debe ser, según los principios de la doctrina católica, la armónica relación entre las dos sociedades; entre éstas, dice, «es necesario que exista una ordenada relación unitiva, comparable, no sin razón, a la que se da en el hombre entre el alma y el cuerpo»[3]. Y añade además después: «Los Estados no pueden obrar, sin incurrir en pecado, como si Dios no existiese, ni rechazar la religión como cosa extraña o inútil. Error grande y de muy graves consecuencias es excluir a la Iglesia, obra del mismo Dios, de la vida social, de la legislación, de la educación de la juventud y de la familia».[4]

 

III. EL CASO PARTICULAR DE FRANCIA

Ahora bien, si obra contra todo derecho divino y humano cualquier Estado cristiano que separa y aparta de sí a la Iglesia, ¡cuánto más lamentable es que haya procedido de esta manera Francia, que es la que menos debía obrar así! ¡Francia, que en el transcurso de muchos siglos ha sido siempre objeto de una grande y señalada predilección por parte de esta Sede Apostólica! ¡Francia, cuya prosperidad, cuya gloria y cuyo nombre han estado siempre unidos a la religión y a la civilización cristianas! Con harta razón pudo decir el mismo pontífice León XIII: «Recuerde Francia que su unión providencial con la Sede Apostólica es demasiado estrecha y demasiado antigua para que pueda en alguna ocasión romperla. De esta unión, en efecto, procede su verdadera grandeza y su gloria más pura… Destruir esta unión tradicional seria lo mismo que arrebatar a la nación francesa una parte de su fuerza moral y de la alta influencia que ejerce en el mundo».[5]

 

Resolución unilateral del Concordato

A lo cual se añade que estos vínculos de estrecha unión debían ser más sagrados aún por la fidelidad jurada en un solemne Concordato. El Concordato firmado por la Sede Apostólica y por la República francesa era, como todos los pactos del mismo género que los Estados suelen concertar entre sí, un contrato bilateral que obligaba a ambas partes. Por lo cual, tanto el Romano Pontífice como el jefe de Estado de la nación francesa se obligaron solemnemente, en su nombre y en el de sus propios sucesores, a observar inviolablemente las cláusulas del pacto que firmaron. La consecuencia, por tanto, era que este Concordato había de regirse por el mismo derecho que rige todos los tratados internacionales, es decir, por el derecho de gentes, y que no podía anularse de ninguna manera unilateralmente por la voluntad exclusiva de una de las partes contratantes. La Santa Sede ha cumplido siempre con fidelidad escrupulosa los compromisos que suscribió, y ha pedido siempre que el Estado mostrase en este punto la misma fidelidad. Es éste un hecho cierto que no puede negar ningún hombre prudente y de recto juicio. Pues bien, he aquí que la República francesa deroga por su sola voluntad el solemne y legitimo pacto que había suscrito; y no tiene en consideración alguna, con tal de separarse de la Iglesia y librarse de su amistad, ni la injuria lanzada contra la Sede Apostólica, ni la violación del derecho de gentes, ni la grave perturbación para el mismo orden social y político que implica la violación de la fe jurada; porque, para el desenvolvimiento pacífico y seguro de las mutuas relaciones entre los pueblos, nada es tan importante a la sociedad humana como la observancia fiel e inviolable de las obligaciones contraídas en los tratados internacionales.

 

Violación del derecho internacional

Crece de un modo muy particular la magnitud de la ofensa inferida a la Sede Apostólica si se considera la forma con que el Estado ha llevado a cabo la resolución unilateral del Concordato. Porque es un principio admitido sin discusión en el derecho de gentes y universalmente observado en la moral y en el derecho positivo internacional que no es lícita la resolución de un tratado sin la notificación previa, clara y regular por parte del Estado que quiere denunciarlo a la otra parte contratante. Pues bien: no sólo no se ha hecho a la Santa Sede en este asunto notificación alguna de este género, sino que ni siquiera le ha sido hecha la menor indicación. De esta manera, el Gobierno francés no ha vacilado en faltar contra la Sede Apostólica a las más elementales normas de cortesía que se suelen observar incluso con los Estados más pequeños y menos importantes ; ni ha tenido reparo, siendo como era representante de una nación católica, en menospreciar la dignidad y la autoridad del Romano Pontífice, jefe supremo de la Iglesia católica; autoridad que debían haber respetado los gobernantes de Francia con una reverencia superior a la que exige cualquier otra potencia política, por el simple hecho de estar aquella autoridad ordenada al bien eterno de las almas sin quedar circunscrita por límites geográficos algunos.

 

La ley es intrínsecamente injusta

Pero, si examinamos ahora en sí misma la ley que acaba de ser promulgada, encontramos un nuevo y mucho más grave motivo de queja. Porque, puesta la premisa de la separación entre la Iglesia y el Estado con la abrogación del Concordato, la consecuencia natural seria que el Estado la dejara en su entera independencia y le permitiera el disfrute pacífico de la, libertad concedida por el derecho común. Sin embargo, nada de esto se ha hecho, pues, encontramos en esta ley multitud de disposiciones excepcionales que, odiosamente restrictivas, obligan a la Iglesia a quedar bajo la dominación del poder civil. Amarguísimo dolor nos ha causado ver al Estado invadir de este modo un terreno que pertenece exclusivamente a la esfera del poder eclesiástico; pero nuestro dolor ha sido mayor todavía, porque, menospreciando la equidad y la justicia, el Estado coloca a la Iglesia de Francia en una situación dura, agobiante y totalmente contraria a los más sagrados derechos de la Iglesia.

 

Porque es contraria a la constitución de la Iglesia

Porque, en primer lugar, las disposiciones de la nueva ley son contrarias a la constitución que Jesucristo dio a su Iglesia. La Escritura enseña, y la tradición de los Padres lo confirma, que la Iglesia es el Cuerpo místico de Jesucristo, regido por pastores y doctores[6], es decir, una sociedad humana, en la cual existen autoridades con pleno y perfecto poder para gobernar, enseñar y juzgar[7]. Esta sociedad es, por tanto, en virtud de su misma naturaleza, una sociedad jerárquica; es decir, una sociedad compuesta de distintas categorías de personas: los pastores y el rebaño, esto es, los que ocupan un puesto en los diferentes grados de la jerarquía y la multitud de los fieles. Y estas categorías son de tal modo distintas unas detrás, que sólo en la categoría pastoral residen la autoridad y el derecho de mover y dirigir a los miembros hacia el fin propio de la sociedad; la obligación, en cambio, de la multitud no es otra que dejarse gobernar y obedecer dócilmente las directrices de sus pastores. San Cipriano, mártir, ha expuesto de modo admirable esta verdad: «Nuestro Señor, cuyos preceptos debemos reverenciar y cumplir, al establecer la dignidad episcopal y la manera de ser de su Iglesia, dijo a Pedro: „Ego dico tibi, quia tu es Petrus,” etc. Por lo cual, a través de las vicisitudes del tiempo y de las sucesiones, la economía del episcopado y la constitución de la Iglesia se desarrollan de manera que la Iglesia descansa sobre los obispos, y toda la actividad de la Iglesia está por ellos gobernada». Y San Cipriano afirma que esto «se halla fundado en la ley divina».[8] En contradicción con estos principios, la ley de la separación atribuye la administración y la tutela del culto público no a la jerarquía divinamente establecida, sino a una determinada asociación civil, a la cual da forma y personalidad jurídica, y que es considerada en todo lo relacionado con el culto religioso como la única entidad dotada de los derechos civiles y de las correspondientes obligaciones. Por consiguiente, a esta asociación pertenecerá el uso de los templos y de los edificios sagrados y la propiedad de los bienes eclesiásticos, tanto muebles como inmuebles; esta asociación dispondrá, aunque temporalmente, de los palacios episcopales, de las casas rectorales y de los seminarios; finalmente, administrará los bienes, señalará las colectas y recibirá las limosnas y legados que se destinen al culto. De la jerarquía no se dice una sola palabra. Es cierto que la ley prescribe que estas asociaciones de culto han de constituirse conforme a las reglas propias de la organización general del culto, a cuyo ejercicio se ordenan; pero se advierte que todas las cuestiones que puedan plantearse acerca de estas asociaciones son de la competencia exclusiva del Consejo de Estado. Es evidente, por tanto, que dichas asociaciones de culto estarán sometidas a la autoridad civil, de tal manera que la autoridad eclesiástica no tendrá sobre ellas competencia alguna. Cuan contrarias sean todas estas disposiciones a la dignidad de la Iglesia y cuan opuestas a sus derechos y a su divina constitución, es cosa evidente para todos, sobre todo si se tiene en cuenta que, en esta materia, la ley promulgada no emplea fórmulas determinadas y concretas, sino cláusulas tan vagas y tan indeterminadas, que con razón se pueden temer peores males de la interpretación de esta ley.

 

Desconoce la libertad de la Iglesia

En segundo lugar, nada hay más contrario a la libertad de la Iglesia que esta ley. Porque, si se prohíbe a los pastores de almas el ejercicio del pleno poder de su cargo con la creación de las referidas asociaciones de culto; si se atribuye al Consejo de Estado la jurisdicción suprema sobre las asociaciones y quedan éstas sometidas a una serie de disposiciones ajenas al derecho común, con las que se hace difícil su fundación y más difícil aún su conservación; si, después de proclamar una amplia libertad de culto, se restringe el ejercicio del mismo con multitud de excepciones; si se despoja a la Iglesia de la inspección y de la vigilancia de los templos para encomendarlas al Estado; si se señalan penas severas y excepcionales para el clero; si se sancionan estas y otras muchas disposiciones parecidas, en las que fácilmente cabe una interpretación arbitraria, ¿qué es todo esto sino colocar a la Iglesia en una humillante sujeción y, so pretexto de proteger el orden público, despojar a los ciudadanos pacíficos, que forman todavía la inmensa mayoría de Francia, de su derecho sagrado a practicar libremente su propia religión? El Estado ofende a la Iglesia, no sólo restringiendo el ejercicio del culto, en el que falsamente pone la ley de separación toda la fuerza esencial de la religión, sino también poniendo obstáculos a su influencia siempre bienhechora sobre los pueblos y debilitando su acción de mil maneras. Por esto, entre otras medidas, no ha sido suficiente la supresión de las Ordenes religiosas, en las que la Iglesia encuentra un precioso auxiliar en el sagrado ministerio, en la enseñanza, en la educación, en las obras de caridad cristiana, sino que se ha llegado a privarlas hasta de los recursos humanos, es decir, de los medios necesarios para su existencia y para el cumplimiento de su misión.

 

Y niega el derecho de la propiedad de la Iglesia

A los perjuicios y ofensas que hemos lamentado hay que añadir un tercer capítulo: la ley de la separación viola y niega el derecho de propiedad de la Iglesia. Contra toda justicia, despoja a la Iglesia de gran parte del patrimonio que le pertenece por tantos títulos jurídicamente eficaces; suprime y anula todas las fundaciones piadosas, legalmente establecidas, para fomentar el culto divino o para rogar por los fieles difuntos; los recursos que la generosidad de los católicos ha ido acumulando para sostenimiento de las escuelas cristianas y de las diferentes obras de beneficencia religiosa, son transferidos a establecimientos laicos, en los que normalmente es inútil buscar el menor vestigio de religión; con lo cual no sólo se desconocen los derechos de la Iglesia, sino también la voluntad formal y expresa de los donantes y testadores. Pero lo que nos causa preocupación especial es una disposición que, piso­teando todo derecho declara propiedad del Estado, de las provincias o de los ayuntamientos todos los edificios que la Iglesia utilizaba con anterioridad al Concordato. Porque, si la ley concede el uso indefinido y gratuito de estos edificios a las asociaciones de culto, pone a esta concesión tantas y tales condiciones, que, en realidad, deja al poder público la libertad de disponer totalmente de dichos edificios. Tememos, además, muy seriamente por la santidad de los templos, pues existe el peligro de que estas augustas moradas de la divina majestad, centros tan queridos para la piedad del pueblo francés, en quienes tantos recuerdos suscitan, caigan en manos profanas y queden mancilladas con ceremonias también profanas. La ley, por otra parte, al liberar al Estado de su obligación de atender al culto con cargo al presupuesto, falta a los compromisos contraídos en un tratado solemne y, al mismo tiem­po, ofende gravemente a la justicia. En efecto, no es posible dudar en este punto, porque los mismos documentos históricos lo prueban del modo más terminante: cuando el Gobierno francés contrajo, en virtud del Concordato, el compromiso de asignar a los eclesiásticos una subvención que les permitiese atender decorosamente a su propia subsistencia y al sostenimiento del culto público, no lo hizo a título gratuito o por pura cortesía, sino que se obligó a título de indemnización, siquiera parcial, a la Iglesia por los bienes que el Estado arrebató a ésta durante la primera revolución. Por otra parte, cuando en este mismo Concordato, y por bien de la paz, el Romano Pontífice se comprometió, en su nombre y en el de sus sucesores, a no inquietar a los detentadores de los bienes que fueron arrebatados a la Iglesia, puso a esta promesa una condición: la de que el Gobierno francés se obligase a cubrir perpetuamente y de un modo decoroso los gastos del culto divino y del clero.

 

Es además dañosa para el propio Estado francés

Finalmente, no hemos de callar un cuarto punto: esta ley será gravemente dañosa no sólo para la Iglesia, sino también para vuestra nación. Porque es indudable que debilitará poderosamente la unión y la concordia de los espíritus, sin la cual es imposible que pueda prosperar o vivir una nación; unión cuya incólume conservación, sobre todo en la actual situación de Europa, deben buscar todos los buenos franceses que aman a su patria. Nos, siguiendo el ejemplo de nuestro predecesor, de cuyo particularísimo afecto a vuestra nación somos herederos, al esforzarnos por conservar en vuestra nación la integridad de los derechos de la religión recibida de vuestros mayores, hemos procurado siempre, y seguiremos procurando, la confirmación de la paz y de la concordia fraterna, cuyo lazo más fuerte es precisamente el vínculo religioso. Por esta razón, vemos con suma angustia la ejecución por parte del Gobierno francés de una determinación que, avivando las pasiones populares, harto excitadas en materia religiosa, parece muy propia para perturbar profundamente vuestra nación.

 

Condenación de la ley

Por todas estas razones, teniendo presente nuestro deber apostólico, que nos obliga a defender contra todo ataque y conservar en su integridad los sagrados derechos de la Iglesia, Nos, en virtud de la suprema autoridad que Dios nos ha conferido, condenamos y reprobamos la ley promulgada que separa al Estado francés de la Iglesia; y esto en virtud de las causas que hemos expuesto anteriormente, por ser altamente injuriosa para Dios, de quien reniega oficialmente, sentando el principio de que la República no reconoce culto alguno religioso; por violar el derecho natural, y el derecho de gentes, y la fidelidad debida a los tratados; por ser contraria a la constitución divina de la Iglesia, a sus derechos esenciales y a su libertad; por conculcar la justicia, violando el derecho de propiedad, que la Iglesia tiene adquirido por multitud de títulos y, además, en virtud del Concordato; por ser gravemente ofensiva para la dignidad de la Sede Apostólica, para nuestra persona, para el episcopado, para el clero y para todos los católicos franceses. En consecuencia, protestamos solemnemente y con toda energía contra la presentación, votación y promulgación de esta ley, y declaramos que jamás podrá ser alegada cláusula alguna de esta ley para invalidar los derechos imprescriptibles e inmutables de la Iglesia.

 

  1. LA IGLESIA ANTE LA NUEVA SITUACIÓN

Postura de la Santa Sede

Era obligación nuestra hacer oír estas graves palabras y dirigirlas, venerables hermanos, a vosotros, al pueblo francés y a todo el orbe cristiano, para condenar esta ley de separación. Profunda es, ciertamente, nuestra tristeza, como ya hemos dicho, porque preveemos los males que esta ley va a traer sobre una para Nos querida nación; y nos produce una tristeza más honda todavía la perspectiva de los trabajos, padecimientos y tribulaciones de toda suerte que van a caer sobre vosotros, venerables hermanos y sobre vuestro clero. Sin embargo, el pensamiento de la divina bondad y de la divina providencia y la certísima esperanza de que Jesucristo nunca abandonará a su Iglesia ni la privará de su indefectible apoyo nos impiden incurrir en una depresión o tristeza excesivas. Por esta razón, Nos estamos muy lejos de temer por la Iglesia. La estabilidad y la firmeza de la Iglesia son cosa de Dios, y la experiencia de tantos siglos lo ha demostrado suficientemente. Nadie ignora, en efecto, las innumerables y cada vez más terribles persecuciones que ha padecido en tan largo espacio de tiempo, y, sin embargo, de esas situaciones, en las que toda institución puramente humana habría perecido necesariamente, la Iglesia sacó una energía más vigorosa y una más opulenta fecundidad. Y las leyes persecutorias que contra la Iglesia promulga el odio -la historia es testigo de ello- acaban casi siempre derogándose prudentemente, cuando quedan evidenciados los daños que causan al propio Estado. La misma historia moderna de Francia prueba este hecho histórico. ¡Ojalá que los que en este momento ejercen el poder en Francia imiten en esta materia el ejemplo de sus antecesores! ¡Ojalá que, con el aplauso de todas las personas honradas, devuelvan pronto a la religión, creadora de la civilización y fuente de prosperidad pública para los pueblos, el honor y la libertad que le son debidos!

 

Acción del episcopado y del clero de Francia

Entretanto, y mientras dure la persecución opresora, los hijos de la Iglesia, revestidos de las armas de la luz[9], deben trabajar con todas sus fuerzas por la justicia y la verdad: si éste es siempre su deber, hoy día es más que nunca necesario[10]. En esta lucha santa, vosotros, venerables hermanos, que debéis ser maestros y guías de todos los demás, pondréis todo el ardor de aquel vigilante e infatigable celo que en todo tiempo ha sido gloria universal del episcopado francés. Sin embargo, Nos queremos que vuestra mayor preocupación consista -es cosa de capital importancia- en que en todos los pro­yectos que tracéis para la defensa de la Iglesia os esforcéis por realizar la unión más perfecta de corazones y voluntades. Nos tenemos el firme propósito de dirigiros, a su tiempo, la norma directiva de vuestra labor en medio de las dificultades de la hora actual; y tenemos la seguridad de que conformaréis con toda diligencia vuestra conducta a nuestras normas. Entretanto, proseguid la obra saludable a que estáis consagrados, de vigorizar todo lo posible la piedad de los fieles; promoved y vulgarizad más y más las enseñanzas de la doctrina cristiana; preservad a la grey que os está confiada de los errores engañosos y de las seducciones corruptoras tan extensamente difundidas hoy día; instruid, prevenid, estimulad y consolad a vuestro rebaño; cumplid, en suma, todas las obligaciones propias de vuestro oficio pastoral. En esta empresa tendréis siempre la colaboración infatigable de vuestro clero, rico en hombres de valer por su virtud, su ciencia y su adhesión a la Sede Apostólica, del cual sabemos que se halla siempre dispuesto, bajo vuestra dirección, a sacrificarse sin reservas por el triunfo de la Iglesia y la salvación, de las almas. Ciertamente, los miembros del clero comprenderán que en esta tormentosa situación es menester que se apropien los afectos que en otro tiempo tuvieron los apóstoles, y sentirse contentos porque habían sido dignos de padecer ultrajes por el nombre de Jesús. Por consiguiente, reivindicarán enérgicamente los derechos y la libertad de la Iglesia, pero sin ofender a nadie en esta defensa; antes bien, guardando cuidadosamente la caridad, como conviene sobre todo a los ministros de Jesucristo, responderán a la injuria con la justicia, a la contumacia con la dulzura, a los malos tratos con positivos beneficios.

 

Conducta del laicado católico francés

A vosotros nos dirigimos ahora, católicos de Francia. Llegue a vosotros nuestra palabra como testimonio de la tierna benevolencia con que no cesa­mos de amar a vuestra patria y como consuelo en las terribles calamidades que vais a experimentar. Conocéis muy bien el fin que se han propuesto las sectas impías que os hacen doblar la cerviz bajo su yugo, porque ellas mis­mas lo han declarado con cínica audacia: borrar el catolicismo en Francia. Quieren arrancar radicalmente de vuestros corazones la fe que colmó de gloria a vuestros padres; la fe que ha hecho a vuestra patria próspera y grande entre las naciones; la fe que os sostiene en las pruebas, conserva la tranquilidad y la paz en vuestros hogares y os franquea el camino para la eterna felicidad. Bien comprenderéis que tenéis el deber de consagraros a la defensa de vuestra fe con todas las energías de vuestra alma; pero tened muy presente esta advertencia: todos los esfuerzos y todos los trabajos resultarán inútiles si pretendéis rechazar los asaltos del enemigo manteniendo desunidas vuestras filas. Rechazad, por tanto, todos los gérmenes de desunión, si existen entre vosotros, y procurad que la unidad de pensamiento y la unidad en la acción sean tan grandes como se requiere en hombres que pelean por una misma causa, máxime cuando esta causa es de aquellas cuyo triunfo exige de todos el generoso sacrificio, si es necesario, de cualquier parecer personal. Es totalmente necesario que deis grandes ejemplos de abnegada virtud, si queréis, en la medida de vuestras posibilidades, como es vuestra obligación, librar la religión de vuestros mayores de los peligros en que actualmente se encuentra. Mostrándoos de esta manera benévolos con los ministros de Dios, moveréis al Señor a mostrarse cada vez más benigno con vosotros.

 

Dos condiciones necesarias

Pero, para iniciar dignamente y mantener útil y acertadamente la defensa de la religión, os son necesarias principalmente dos condiciones: primera, que ajustéis vuestra vida a los preceptos de la ley cristiana con tanta fidelidad, que vuestra conducta y vuestra moralidad sean una patente manifestación de la fe católica; segunda, que permanezcáis estrechamente unidos con aquellos a quienes pertenece por derecho propio velar por los intereses religiosos, es decir, con vuestros sacerdotes, con vuestros obispos y, principalmente, con esta Sede Apostólica, que es el centro sobre el que se apoya la fe católica y la actividad adecuada a esta fe. Armados de este modo para la lucha, salid sin miedo a la defensa de la Iglesia; pero procurad que vuestra confianza descanse enteramente en Dios, cuya causa sostenéis, y, por tanto, no ceséis de implorar su eficaz auxilio. Nos, por nuestra parte, mientras dure este peligroso combate, estaremos con vosotros con el pensamiento y con el corazón; participaremos de vuestros trabajos, de vuestras tristezas, de vuestros padecimientos, y elevaremos nuestras humildes y fervorosas oraciones al Dios que fundó y que conserva a su Iglesia, para que se digne mirar a Francia con ojos de misericordia, disipar la tormenta que se cierne sobre ella y devolverle pronto, por la intercesión de María Inmaculada, el sosiego y lapaz.

Como prenda de estos celestiales bienes y testimonio de nuestra especial predilección, Nos impartimos a vosotros, venerables hermanos, a vuestro clero y al pueblo francés la bendición apostólica.

Dado en Roma, junto a San Pedro, el 11 de febrero de 1906, año tercero de nuestro pontificado. PÍO X.

 

[1] Los jalones principales de esta política sectaria anticatólica fueron los siguientes: ley declarando obligatoria la instrucción laica en la enseñanza primaria pública (28 marzo de 1882); ley restableciendo el divorcio (27 julio de 1884); ley suprimiendo las oraciones públicas al comenzar los periodos parlamentarios (14 agosto de 1884); ley contra el patrimonio de las Ordenes y Congregaciones religiosas (29 diciembre de 1884); ley excluyendo de la enseñanza pública a los institutos religiosos (30 octubre de 1886); ley declarando obligatorio el servicio militar de los clérigos (15 julio de 1889); ley excluyendo del derecho común a las Ordenes y Congregaciones religiosas (1 julio de 1901); ley de supresión de los Institutos religiosos dedicados a la enseñanza (17 julio de 1904).

En la alocución consistorial de 14 de noviembre de 1904, Pío X rechazó la acusación de que la Iglesia hubiese violado el concordato con el Estado francés (ASS 37 [1904­19051301-309). La Secretaría de Estado publicó con este motivo una exposición do­cumentada acerca de la ruptura unilateral de relaciones diplomáticas entre la Santa Sede y el Gobierno francés (ASS 37 [11904-1905136-43).

En un importante discurso, de 19 de abril de 1909, a una peregrinación francesa. Pío X, después de subrayar la inalterable fidelidad de la Francia católica a la Cátedra de Pedro y señalar que la Iglesia domina al mundo por ser esposa de Jesucristo, se expresaba con los siguientes términos: «El que se revuelve contra la autoridad de la Iglesia con el injusto pretexto de que la Iglesia invade los dominios del Estado, pone limites a la verdad; el que la declara extranjera en una nación, declara al mismo tiempo que la verdad debe ser extranjera en esa nación; el que teme que la Iglesia debilite la libertad y la grandeza de un pueblo, está obligado a defender que un pueblo puede ser grande y libre sin la verdad. No, no puede pretender el amor un Estado, un Gobierno, sea el que sea el nombre que se le dé, que, haciendo la guerra a la verdad, ultraja lo que hay en el hombre de más sagrado. Podrá sostenerse por la fuerza material, se le temerá bajo la amenaza del látigo, se le aplaudirá por hipocresía, interés o servilismo, se le obedecerá, porque la religión predica y ennoblece la sumisión a los poderes humanos, supuesto que no exijan cosas contrarias a la santa a ley de Dios. Pero, sí el cumplimiento de este deber respecto de los poderes humanos, en lo que es compatible con el deber respecto de Dios, hace la obediencia más meritoria, ésta no será por ello ni más tierna, ni más alegre, ni más espontánea, y desde luego nunca podrá merecer el nombre de veneración y de amor» (AAS 1 [ 10091407-410).

Puede establecerse un cierto paralelismo, por las analogías intrínsecas de los supuestos nacionales respectivos, entre la carta Vehementer Nos, de San Pío X, al episcopado francés, y la carta Dilectissima Nobis, de Pío XI, al episcopado español con motivo de la legislación republicana persecutoria de la Iglesia.

[2] Pío X, Carta encíclica al episcopado, clero y pueblo de Francia: ASS 39 (1906) 3­ 16; APX 3,24-39.

[3] León XIII, Immortale Dei [6]: ASS 18 (1885) 166; AL 2,152ss.

[4] Ibid.

[5] Alocución de 13 de abril de 1888 a una peregrinación francesa, A lo largo del año 1904, Pío X reiteró sus avisos a los católicos de Francia; véanse particularmente las alocuciones a una peregrinación de obreros franceses católicos, 8 de septiembre de 1904 (ASS 37 [1904-1905] 150-154), y a una peregrinación de la archidiócesis de París, 23 del mismo mes (ASS 37 [1904-1005! 231-235) y el Discurso de 15 de octubre de 1904 a la Asociación de Juristas Católicos de Francia (ASS 37 [1904-19051359-361).

[6] Ef 4, 11 ss.

[7] Cf. Mt 28,18-20; 16,18-19; 18,17; Tt 2,15; 2 Cor 10,6; 13,10.

[8] San Cipriano, Epist. 33 (al. 18 ad lapsos) 1: PL 4,298.

[9] ROM 13,12.

[10] En la carta dirigida al director de la Revue Catholique des Institutions et du Droit por la Secretaría de Estado con fecha 17 de enero de 1910 se exhortaba a los juristas franceses a defender el derecho frente a la legislación sectaria: „En las graves circunstancias en que se encuentra la católica Francia, cuando el poder legislativo no es, por desgracia con demasiada frecuencia, en manos de los que dominan, más que un instrumento de persecución, es necesario que hombres que unan los principios religiosos inflexibles con un conocimiento profundo de las cuestiones jurídicas puedan defender el derecho con excesiva frecuencia desconocido, y por lo menos iluminar a los que hacen las leyes, a los que las aplican y a los que las padecen” (AAS [1910191).

Vehementer Nos

informacje

ETTERA ENCICLICA
 VEHEMENTER NOS
DEL SOMMO PONTEFICE
 PIO X

Siamo pieni d’inquietitudine e d’angoscia quando soffermiamo il pensiero su di voi. E come potrebbe essere diversamente, dopo la promulgazione della legge che, spezzando violentemente i legami secolari, con i quali la vostra Nazione era unita alla Sede Apostolica, crea alla Chiesa cattolica in Francia una situazione indegna di lei e quanto mai lamentevole?

È questo un avvenimento gravissimo; e tutte le anime buone devono deplorarlo perché è tanto funesto alla società civile, quanto alla religione; ma non deve aver sorpreso nessuno che abbia seguito con un po’ d’attenzione la politica religiosa della Francia in questi ultimi anni. Per voi, Venerabili Fratelli, non sarà stato né una novità, né una sorpresa, dal momento che siete stati testimoni delle ferite così terribili e numerose inflitte a volta a volta dall’autorità pubblica alla religione. Avete visto violare la santità e l’inviolabilità del matrimonio cristiano con disposizioni legislative formalmente in contraddizione con esse; laicizzare le scuole e gli ospedali; strappare i chierici ai loro studi e alla disciplina ecclesiastica per costringerli al servizio militare; disperdere e spogliare le congregazioni religiose e ridurre la maggior parte dei loro membri all’estrema miseria. Poi sono sopravvenute altre misure legali che voi tutti conoscete: fu abrogata la legge che ordinava delle preghiere pubbliche al principio di ogni sessione parlamentare e giudiziaria; furono soppressi i tradizionali segni di lutto a bordo delle navi il Venerdì Santo; eliminato dal giuramento giudiziario ciò che gli dava il carattere religioso; bandito dai tribunali, dalle scuole, dall’armata, dalla marina, infine da tutte le istituzioni pubbliche, ogni atto o simbolo che potesse in qualche modo ricordare la religione. Queste misure ed altre ancora che a poco a poco separavano di fatto la Chiesa dallo Stato non erano niente altro che dei gradini posti allo scopo di arrivare alla separazione completa ed ufficiale: persino coloro che le hanno promosse, non hanno esitato a riconoscere questo, apertamente e frequentemente.

Per rimediare alla disgrazia così grande, la Sede Apostolica non ha risparmiato nulla. Mentre da un lato non si stancava di ammonire coloro che presiedevano gli affari francesi e li scongiurava a parecchie riprese di considerare a fondo l’immensità dei mali che infallibilmente avrebbe apportato la loro politica separatista, d’altra parte moltiplicava di fronte alla Francia le splendenti testimonianze del suo indulgente affetto.

Aveva il diritto di sperare così, in grazia dei vincoli della riconoscenza, di poter trattenere quegli uomini politici che erano sull’orlo del precipizio e di condurli alla fine a rinunciare ai loro progetti.

Ma attenzioni, sforzi, buoni uffici, tanto da parte del Nostro Predecessore che da parte Nostra, sono rimasti senza effetto. E la violenza dei nemici della religione ha finito per vincere a forza ciò a cui avevano aspirato per tanto tempo, contro i diritti di quella nazione cattolica e di tutto ciò che potevano desiderare gli spiriti che pensano saggiamente. Perciò, in quest’ora così grave per la Chiesa, nella coscienza della Nostra carica Apostolica abbiamo considerato come un dovere far udire la Nostra voce e aprire la Nostra anima a voi, Venerabili Fratelli, al vostro clero e al vostro popolo, a tutti voi che Noi abbiamo sempre circondato di una tenerezza particolare, ma che in questo momento, come è giusto, amiamo più teneramente che mai.

È una tesi assolutamente falsa, un errore pericolosissimo, pensare che bisogna separare lo Stato dalla Chiesa.

Questa opinione si basa infatti sul principio che lo Stato non deve riconoscere nessun culto religioso: ed è assolutamente ingiuriosa verso Dio, poiché il Creatore dell’uomo è anche il fondatore delle società umane e conserva nella vita tanto loro che noi, individui isolati. Perciò noi gli dobbiamo non soltanto un culto privato, ma anche un culto sociale e onori pubblici.

Inoltre questa tesi è un’ovvia negazione dell’ordine soprannaturale. Essa limita infatti l’azione dello Stato alla sola ricerca della prosperità pubblica in questa vita, cioè alla causa prossima delle società politiche; e non si occupa in nessun modo, come di cose estranee, della loro causa più profonda che è la beatitudine eterna, preparata per l’uomo alla fine di questa vita così breve. E pertanto, poiché l’ordine presente delle cose è subordinato alla conquista di quel bene supremo e assoluto, non soltanto il potere civile non dovrebbe ostacolare questa conquista, ma anzi dovrebbe aiutarci a compierla.

Questa tesi sconvolge pure l’ordine saggiamente stabilito da Dio nel mondo, ordine che esige un’armoniosa concordia tra le due società. Queste due società, la religiosa e la civile, hanno infatti i medesimi sudditi, sebbene ciascuna di esse eserciti su di loro la propria autorità nella sua sfera particolare. La conseguenza logica è che vi sono molte cose che dovranno conoscere sia l’una che l’altra, poiché sono di competenza di tutt’e due. Ora, se scompare l’accordo fra Stato e Chiesa, da queste materie comuni sorgeranno facilmente semi di discordia che diverranno molto acri da ambo le parti; la nozione della verità ne sarà turbata e le anime saranno inquiete.

Infine, questa tesi danneggia gravemente la stessa società civile, che non può essere né prospera né duratura quando non vi è posto per la religione, regolatrice suprema e sovrana maestra allorché si tratta dei diritti e dei doveri dell’uomo.

Così i Pontefici Romani non hanno tralasciato, secondo i tempi e le circostanze, di rifiutare, di condannare la dottrina di separazione della Chiesa e dello Stato. E notorio che il Nostro illustre Predecessore Leone XIII ha ripetutamente e chiaramente esposto quelli che dovrebbero essere, secondo la dottrina cattolica, i rapporti fra le due società. Fra esse, ha detto, «bisogna per forza che intercorra una saggia unione, unione che si può giustamente paragonare a quella che riunisce nell’uomo l’anima e il corpo». Egli aggiunse ancora: «Le società umane non possono senza delitto comportarsi come se Dio non esistesse, o rifiutare di preoccuparsi della religione come se questa fosse cosa per loro estranea o inutile… Quanto alla Chiesa, fondata da Dio stesso, escluderla dalla vita attiva della Nazione, dalle leggi, dall’educazione dei giovani, dalla società domestica, significa commettere un gronde e pericoloso errore».

Se poi un qualsiasi Stato cristiano che si separi dalla Chiesa commette un’azione essenzialmente funesta e biasimevole, quanto si deve deplorare che la Francia si sia messa per questa strada, quando avrebbe dovuto entrarvi meno ancora di tutte le altre nazioni! La Francia, che nel corso dei secoli è stata l’oggetto di una così grande e singolare predilezione da parte di questa Sede Apostolica; la Francia della quale la fortuna e la gloria sono sempre state intimamente unite all’osservanza dei costumi cristiani e al rispetto della religione!

Il medesimo Pontefice Leone XIII aveva dunque molta ragione di dire: «La Francia non saprebbe dimenticare che il suo provvidenziale destino l’ha unita alla Santa Sede con legami troppo stretti e troppo antichi perché essa voglia mai spezzarli. Da questa unione infatti sono uscite le sue vere grandezze e la sua gloria più pura… Turbare questa unione tradizionale significherebbe togliere alla Nazione stessa una porte della sua forza morale e della sua alto influenza nel mondo». I legami che consacravano questa unione dovevano essere tanto più inviolabili in quanto così esigeva la fede giurata dei trattati.

Il Concordato stretto tra il Sovrano Pontefice e il governo francese, come del resto tutti i trattati dello stesso genere che gli Stati concludono fra loro, era un contratto bilaterale che obbligava ambe le parti.

Il Pontefice Romano da una parte, il capo della Nazione francese dall’altra si impegnarono dunque solennemente, tanto per loro stessi che per i loro successori, a mantenere inviolabilmente il patto che firmavano.

Ne risultava che il Concordato regolava tutti i trattati internazionali, cioè i diritti delle genti, e non poteva in nessun modo essere annullato con l’azione di una sola delle parti Contraenti. La Santa Sede ha sempre osservato con fedeltà scrupolosa gli impegni che aveva sottoscritti, e in ogni tempo ha reclamato che lo Stato desse prova della stessa fedeltà. Nessuno che giudichi imparzialmente può negare questa verità.

Ora, oggi lo Stato annulla con la sua sola autorità il patto solenne che aveva concluso, e trasgredisce così alla fede giurata. E, non indietreggiando davanti a nulla per rompere con la Chiesa e liberarsi dalla sua amicizia, non esita a infliggere alla Sede Apostolica l’oltraggio che deriva da tale violazione del diritto delle genti, più di quel che esiti a turbare l’ordine sociale e politico, poiché, per la sicurezza reciproca dei loro mutui rapporti, niente interessa le nazioni quanto una fedeltà inviolabile nel sacro rispetto dei trattati.

La grande ingiuria inflitta alla Sede Apostolica con l’abrogazione del Concordato, aumenta ancora, e in modo eccezionale, se si considera la forma con la quale lo Stato ha operata l’abrogazione.

È un principio ammesso senza discussioni nel diritto delle genti e osservato da tutte le nazioni, che la rottura di un trattato debba essere preventivamente e regolarmente notificata, in maniera chiara ed esplicita, all’altra parte contraente da quella che ha intenzione di denunciare il trattato.

Ora, non solo nessuna denuncia di questo genere è stata fatta alla Santa Sede, ma neppure le è stata data alcuna indicazione in proposito. Di modo che il governo francese ha mancato di fronte alla Sede Apostolica dei riguardi ordinari e della cortesia che si usa anche agli Stati più piccoli.

E i suoi mandatari, che pure rappresentavano una Nazione cattolica, non hanno paura di disprezzare la dignità e il potere del Pontefice, Capo Supremo della Chiesa, quando avrebbero dovuto avere per quest’autorità un rispetto superiore a quello che ispirano tutte le altre Potenze politiche, e tanto più grande in quanto da un lato questa Potenza ha a che fare col bene eterno delle anime, e dall’altro si estende senza limiti ovunque.

Se esaminiamo in se stessa la legge che è stata promulgata, vi troviamo un’altra ragione di lamentarCi ancora più energicamente. Poiché lo Stato si separava dalla Chiesa spezzando i legami del Concordato, avrebbe dovuto, come logica conseguenza, lasciarle la sua indipendenza e permetterle di godersi in parte il diritto comune, nella libertà che lo Stato pretendeva di averle concesso. In realtà, niente di tutto questo è avvenuto: riscontriamo infatti nella legge parecchie eccezionali misure restrittive che mettono odiosamente la Chiesa sotto il dominio del potere civile.

Quanto a Noi, abbiamo provato grande amarezza nel vedere lo Stato invadere così delle materie che sono di competenza esclusiva del potere ecclesiastico; e ne piangiamo tanto più dolorosamente in quanto, dimentico dell’equità e della giustizia, ha creato in questo modo alla Chiesa di Francia una situazione crudelmente deprimente e opprimente per quel che riguarda i suoi sacri diritti.

Le disposizioni della nuova legge sono infatti contrarie alla Costituzione secondo la quale la Chiesa è stata fondata da Gesù Cristo. La Sacra Scrittura ci insegna, e la tradizione dei Padri ci conferma, che la Chiesa è il Corpo mistico di Gesù Cristo, Corpo retto da Pastori e da Dottori; cioè una società di uomini in seno alla quale si trovano dei capi che hanno pieni e perfetti poteri per governare, per insegnare e per giudicare (Matt. XXVIII, 18-20; XVI, 18-19; XVIII, 18; Tit. II, 15; II Cor. X, 6; XIII, 10). Ne risulta che la Chiesa è per sua natura una società ineguale, cioè una società formata da due categorie di persone: i Pastori e il Gregge, coloro che occupano un grado fra quelli della gerarchia, e la folla dei fedeli. E queste categorie sono così nettamente distinte fra

loro, che solo nel corpo pastorale risiedono il diritto e l’autorità necessari per promuovere e indirizzare tutti i membri verso le finalità sociali; e che la moltitudine non ha altro dovere che lasciarsi guidare e di seguire, come un docile gregge, i suoi Pastori.

San Cipriano Martire esprime ammirevolmente questa verità, scrivendo: «Nostro Signore, i cui precetti dobbiamo riverire e osservare, regolando la dignità vescovile e la disciplina della sua Chiesa, disse nel Vangelo, rivolgendosi a Pietro: – Io dico a te, perché tu sei Pietro… – ecc. Così attraverso le vicende dei secoli e degli avvenimenti, l’ordinamento del Vescovado e la Costituzione della Chiesa si svolgono in modo tale che la Chiesa riposa sui Vescovi, i quali governano tutta la sua attività».

San Cipriano sostiene che tutto ciò si fonda su una legge divina. Contrariamente a questi principi, la legge di separazione attribuisce la tutela e l’amministrazione del culto pubblico, non al corpo gerarchico divinamente istituito da Nostro Signore, ma ad un’associazione di laici. A questa associazione poi impone una forma, una personalità giuridica e per tutto quel che riguarda il culto religioso la considera come la sola che abbia dei diritti civili e delle responsabilità. Così, a questa associazione spetterà l’uso dei templi e degli edifici sacri e il possesso di tutti i beni ecclesiastici mobiliari e immobiliari; disporrà, per quanto in modo solo temporale, dei vescovati, dei presbiteri e dei seminari; amministrerà i beni, regolerà le questue e riceverà le elemosine e i legati destinati al culto religioso. Quanto al corpo gerarchico dei Pastori, se ne tace assolutamente. E se la legge prescrive che tali associazioni debbono essere costituite conformemente alle regole di organizzazione generale del culto del quale si propongono di assicurare l’esercizio, d’altra parte si ha paura di dichiarare che in tutte le contestazioni che potranno sorgere relative ai loro beni, solo il Consiglio di Stato sarà competente. Queste stesse associazioni saranno dunque, rispetto all’autorità civile, in una situazione di subordinazione; l’autorità ecclesiastica, è evidente, non avrà più su di loro alcun potere. Tutti si rendono conto alla prima occhiata di quanto tutte queste disposizioni siano offensive per la Chiesa e contrarie ai suoi diritti e alla sua costituzione divina. Senza contare che la legge non è formulata su questo punto in termini netti e precisi, si esprime in un modo vago e che può essere inteso arbitrariamente; e quindi si può temere di veder sorgere, dalla sua stessa interpretazione, le sciagure più grandi.

Inoltre questa legge è più che mai contraria alla libertà della Chiesa. Infatti, poiché, date le Associazioni di Culto, la legge di separazione impedisce ai Pastori di esercitare la piena autorità della loro carica sul popolo dei fedeli; poiché attribuisce al Consiglio di Stato la giurisdizione suprema su queste associazioni e le sottomette a tutta una serie di prescrizioni fuori del diritto comune, che rendono difficile la loro formazione e più difficile ancora la loro durata; poiché, dopo aver proclamata la libertà di culto, ne restringe l’esercizio con una quantità di eccezioni; poiché spoglia la Chiesa dell’amministrazione dei templi per investirne lo Stato; poiché impedisce la predicazione della fede e della morale cattolica e indice contro i chierici un regime penale severo e eccezionale; poiché sanziona tali disposizioni e molte altre simili, estremamente arbitrarie; che cosa fa, se non mettere la Chiesa in una soggezione umiliante e, sotto il pretesto di tutelare l’ordine pubblico, togliere a dei pacifici cittadini, che formano tuttora la grande maggioranza in Francia, il sacro diritto di praticare la loro religione? Lo Stato così offende la Chiesa, non soltanto restringendo l’esercizio del culto (al quale la legge di separazione riduce falsamente tutta l’essenziale natura della religione), ma anche ostacolando la sua influenza sempre così benefica sul popolo, e paralizzandone in mille modi l’attività. Per esempio, fra l’altro, non gli è bastato strappare alla Chiesa gli Ordini religiosi (i suoi preziosi collaboratori nel sacro ministero, nell’insegnamento, nell’educazione, nelle opere di carità cristiana), ma la priva anche delle risorse, dei mezzi umanamente necessarî alla sua esistenza e al compimento della sua missione.

Oltre ai danni e alle ingiurie che abbiamo fin qui posti in rilievo, la legge di separazione compie ancora la violazione del diritto di proprietà della Chiesa e lo calpesta. Contrariamente a tutto ciò

ch’è giusto, spoglia la Chiesa di gran parte di quel patrimonio che pure le appartiene a molti e sacri titoli; sopprime e annulla tutte le pie fondazioni legalmente consacrate al culto divino o alle preghiere per i morti. Quanto ai fondi che la generosità cattolica aveva istituiti per il mantenimento delle scuole cristiane e per il funzionamento di varie opere di beneficenza e di culto, li trasferisce a delle istituzioni laiche, nelle quali invano si cercherebbe la minima traccia di religione. In questo essa non commette violazione solo dei diritti della Chiesa, ma anche della volontà formale ed esplicita dei donatori e dei testatori.

Inoltre è per Noi molto doloroso che, disprezzando tutti i diritti, la legge dichiari proprietà dello Stato, dei dipartimenti o dei comuni, tutti gli edifici ecclesiastici anteriori al Concordato. E se la legge ne concede l’uso indefinito e gratuito alle Associazioni di Culto, pone a tale concessione tante e tali riserve, che in realtà lascia al potere pubblico la libertà di disporne.

Abbiamo inoltre molte apprensioni per quel che riguarda la santità di quei templi, augusti asili della Maestà Divina, luoghi mille volte cari alla devozione del popolo francese, grazie ai loro ricordi. Poiché essi sono certamente in pericolo di essere profanati, se cadono in mani laiche.

La legge, sopprimendo la spesa del culto, esonera logicamente lo Stato dall’obbligo di provvedervi; e nello stesso tempo viola un impegno contratto in una convenzione diplomatica e offende gravemente la giustizia. Su questo punto non è possibile nessun dubbio, e i documenti storici stessi offrono la più limpida delle testimonianze: se il governo francese ha assunto nel Concordato l’incarico di assicurare ai membri del clero un trattamento che permettesse loro di provvedere convenientemente al loro mantenimento e a quello del culto religioso, non ha fatto certo tutto questo a titolo di gratuita concessione: vi si obbligò per risarcire almeno in parte i beni della Chiesa, dei quali lo Stato si era appropriato durante la prima Rivoluzione. D’altra parte, quando in quello stesso Concordato, per amor di pace, il Pontefice Romano s’impegnò, in nome Suo e dei Suoi successori, a non molestare i detentori dei beni che erano stati sottratti alla Chiesa, è certo che fece questa promessa solo alla condizione che il governo francese si impegnasse per sempre a dotare il clero in modo conveniente e a provvedere alle spese del culto divino.

Infine (e come potremmo tacere su questo punto?), al di fuori dei danni che porta agli interessi della Chiesa, la nuova legge sarà anche molto funesta al vostro Paese. Non c’è da dubitare infatti ch’essa rovina dolorosamente l’unione e la concordia delle anime senza la quale unione e concordia nessuna nazione può vivere e prosperare. Ecco perché, soprattutto nella situazione presente dell’Europa, quest’armonia perfetta è l’oggetto dei desideri più ardenti di tutti i francesi che amano veramente il loro Paese e hanno a cuore la salvezza della patria. Quanto a Noi, seguendo l’esempio del Nostro Predecessore ed ereditando il suo particolare affetto per la vostra nazione, Ci siamo naturalmente sforzati in tutti i modi per mantenere alla religione dei vostri avi l’integrale possesso di tutti i suoi diritti fra voi: ma nello stesso tempo abbiamo sempre lavorato per rafforzarvi tutti nell’unione, mirando a quella pace fraterna della quale il vincolo più stretto è certamente la religione. Così con la più viva angoscia abbiamo visto il governo francese compiere un atto che, suscitando sul terreno religioso passioni già funestamente eccitate, sembra destinato a sconvolgere tutto il vostro Paese.

Perciò, ricordandoCi del Nostro ufficio Apostolico, e coscienti dell’imperioso dovere che Ci comanda di difendere contro ogni attacco e di mantenere nella loro integrità assoluta i diritti inviolabili e sacri della Chiesa, in virtù dell’autorità assoluta che Iddio Ci ha conferito, Noi, per i motivi sopra esposti, riproviamo e condanniamo la legge votata in Francia sulla separazione della Chiesa e dello Stato, come profondamente ingiuriosa rispetto a Dio che essa rinnega ufficialmente ponendo il principio che la Repubblica non riconosce nessun culto. La riproviamo e la condanniamo come votata in violazione del diritto naturale, del diritto delle genti e della fede pubblica dovuta ai trattati; come contraria alla costituzione divina della Chiesa, ai suoi diritti essenziali e alla sua libertà; come rovesciante la giustizia e calpestante i diritti di proprietà della

Chiesa, acquistati per molti titoli e per di più in virtù del Concordato. La riproviamo e la condanniamo come gravemente offensiva per la dignità di questa Sede Apostolica, per la Nostra persona, per il Vescovato, per il clero e per tutti i cattolici francesi.

Di conseguenza, Noi protestiamo solennemente e con tutte le Nostre forze contro la proposta, l’approvazione e la promulgazione di quella legge, dichiarando che non potrà mai essere allegata per far crollare i diritti imprescrittibili e immutabili della Chiesa.

Noi dobbiamo rivolgere e fare intendere queste gravi parole a voi, Venerabili Fratelli, al popolo francese e a tutto il mondo cristiano, per denunciare quanto è accaduto. Come abbiamo già detto, profonda è la Nostra tristezza, se misuriamo con lo sguardo i mali che questa legge sta per scatenare su un popolo cosi teneramente amato da Noi. E ancora più profondamente Ci turba il pensiero delle pene, delle sofferenze, delle tribolazioni di ogni genere che incalzano anche voi, Venerabili Fratelli, e tutto il vostro clero. Ma per evitare, in mezzo a tante inquietudini, eccessi di tristezza e momenti di scoraggiamento, abbiamo il ricordo della Provvidenza Divina, sempre misericordiosa, e la speranza mille volte realizzata che Gesù non abbandonerà la Sua Chiesa, che non la priverà mai del Suo forte appoggio. Così, Noi non abbiamo alcun timore per la Chiesa. La sua forza, come la sua immutabile stabilità, è divina: l’esperienza dei secoli lo attesta gloriosamente. Tutti conoscono infatti le innumerevoli sciagure, una più tremenda dell’altra, che si sono riversate su di lei in tutta la sua lunga storia: e là dove ogni istituzione puramente umana avrebbe dovuto soccombere, la Chiesa ha sempre acquistato nelle prove una forza più vigorosa e una più feconda opulenza.

Quanto alle leggi dirette a perseguitarla, la storia insegna, e la Francia stessa in tempi abbastanza recenti ha attestato che tali leggi, nate dall’odio, finiscono sempre per essere saggiamente abrogate, quando diviene palese il danno che ne deriva agli Stati. Piaccia a Dio che coloro che in questo momento sono al potere in Francia, seguano presto a tale riguardo l’esempio di coloro che in questo li precedettero! Piaccia a Dio che, applauditi da tutti i buoni, essi non tardino a rendere alla religione, sorgente di civiltà e di prosperità per i popoli, gli onori che le sono dovuti e la libertà.

In attesa, e per tutto il tempo della persecuzione, i figli della Chiesa «rivestiti con armi di luce» (Rom. XIII, 12), dovranno agire con tutte le loro forze per la verità e la giustizia; è il loro dovere sempre, e oggi più che mai.

In queste sante lotte, o Venerabili Fratelli, voi che dovete essere i maestri e i duci di tutti gli altri, apporterete tutto l’ardore di quello zelo vigile e infaticabile del quale in ogni tempo i Vescovi francesi hanno fornito a loro lode prove così ben conosciute da tutti. Ma soprattutto Noi vogliamo (poiché è cosa di suprema importanza) che in tutto ciò che intraprenderete per la difesa della Chiesa, vi sforziate di realizzare una perfetta unione di cuore e di volontà.

Siamo fermamente decisi a darvi a tempo opportuno delle istruzioni pratiche, perché vi servano di regola di condotta sicura, in mezzo alle grandi difficoltà del momento attuale; e siamo sicuri fin da ora che ad esse vi conformerete fedelmente. Proseguite ciononostante la vostra opera salutare; ravvivate il più possibile la pietà tra i fedeli; promuovete e divulgate sempre di più l’insegnamento della dottrina Cristiana; preservate tutte le anime Che vi so no affidate dagli errori e dalle seduzioni che oggi s’incontrano dappertutto: istruite, prevenite, incoraggiate, consolate il vostro gregge, adempite infine, rispetto a questo, tutti i doveri che vi impone la vostra carica pastorale. In quest’opera, il vostro clero vi sarà certamente collaboratore infaticabile; è ricco di uomini notevoli per devozione, scienza, attaccamento alla Sede Apostolica, e sappiamo che è sempre pronto a dedicarsi completamente, sotto la vostra guida, al trionfo della Chiesa e alla salvezza eterna del prossimo.

Inoltre i membri del vostro clero comprenderanno di certo che in questa bufera debbono essere animati dagli stessi sentimenti che furono un tempo nel cuore degli Apostoli; saranno felici di essere stati ritenuti degni di soffrire persecuzioni per il nome di Gesù (Act. V, 41).

Rivendicheranno dunque valorosamente i diritti e la libertà della Chiesa, ma senza offendere alcuno. Inoltre, badando a conservare la carità, come è dovere soprattutto dei ministri di Gesù Cristo risponderanno all’iniquità con la giustizia, agli oltraggi con la dolcezza e ai maltrattamenti con le buone azioni.

E ora Ci rivolgiamo a voi, Cattolici di Francia; che la Nostra parola giunga a voi tutti come testimonianza della tenera benevolenza con la quale Noi continuiamo ad amare il vostro Paese, e come un conforto in mezzo alle terribili sciagure che dovrete subire. Voi conoscete lo scopo delle empie sètte che curvano le vostre teste sotto il loro giogo, poiché tale scopo esse stesse l’han dichiarato con cinica audacia: decattolicizzare la Francia. Esse vogliono sradicare completamente dai vostri cuori la fede che ha coperti di gloria i vostri padri, che ha fatto grande e prospera la vostra patria fra le altre nazioni, che vi sostiene nella prova, che conserva la tranquillità e la pace del vostro focolare e che vi apre la strada verso l’eterna felicità. Con tutta la vostra anima, voi lo capite, dovete difendere questa fede: ma siate persuasi che ogni fatica, ogni sforzo sarà vano se voi tenterete di respingere gli assalti senza essere fortemente uniti. Abolite dunque tutti i germi di discordia, se fra voi ve ne sono. E fate in modo, che, sia nel pensiero come nell’azione, la vostra unione sia cosi salda, quale dev’essere fra uomini che combattono per la medesima causa, soprattutto se questa causa è di quelle per il trionfo delle quali ciascuno deve sacrificare volentieri una parte delle proprie opinioni. Se volete, nel limite delle vostre forze, e come è vostro imperioso dovere, salvare la religione dei vostri padri dai pericoli che corre, bisogna assolutamente che spieghiate grande valore e generosità. Noi siamo sicuri che voi avete tale generosità; e mostrandovi generosi verso i ministri di Dio, indurrete Dio a mostrarsi sempre più generoso verso di voi.

Quanto alla difesa della religione, se volete intraprenderla in modo degno di lei e proseguirla bene e utilmente, due cose soprattutto importano dovete prima di tutto conformarvi così fedelmente ai precetti della legge cristiana che le vostre azioni e tutta la vostra vita onorino la fede che professate; inoltre dovete restare strettamente uniti a coloro che hanno il dovere di vegliare quaggiù sulla religione, ai vostri sacerdoti, ai Vescovi e soprattutto alla Sede Apostolica, che è il centro della fede cattolica e di tutto ciò che si può fare in nome di questa. Così armati per la lotta, marciate senza timore alla difesa della Chiesa; ma abbiate cura che la vostra fiducia sia tutta in Dio, in quel Dio del quale andrete a sostenere la causa, e pregatelo senza stancarvi perché vi aiuti

Quanto a Noi, saremo uniti a voi col cuore e con l’animo per tutto il tempo in cui dovrete lottare contro il pericolo; divideremo con voi tutto: fatiche, pene, sofferenze; e mentre rivolgeremo a Dio, fondatore e protettore della Chiesa, le più umili e insistenti preghiere, lo supplicheremo di chinare sulla Francia uno sguardo misericordioso, di strapparla alla burrasca scatenata attorno a lei, e di renderla presto, per intercessione di Maria Immacolata, alla pace e alla tranquillità.

Come augurio di queste grazie Celesti e per testimoniarvi il Nostro particolare affetto, con tutto il cuore impartiamo l’Apostolica Benedizione a voi, Venerabili Fratelli, al vostro clero e a tutto il popolo francese.

Roma, presso San Pietro, l’11 febbraio 1906, anno III del Nostro Pontificato.

PIO PP. X

Vehementer Nos

informacje

EPISTOLA ENCYCLICA
SS. D. N. PII DIV. PROV. PP. X

VEHEMENTER NOS*

AD ARCHIEPISCOPOS, EPISCOPOS
UNIVERSUMQUE CLERUM ET POPULUM GALLIAE

DILECTIS FILIIS NOSTRIS
FRANCISCO MARIAE S. R. E. PRESB. CARD. RICHARD
ARCHIEPISCOPO PARISIENSI
VICTORI LUCIANO S. R. E. PRESB. CARD. LÉCOT
ARCHIEPISCOPO BURDIGALENSI
PETRO HECTORI S. R. E. PRESB. CARD. COULLIÉ
ARCHIEPISCOPO LUGDUNENSI
IOSEPHO GUILELMO S. R. E. PRESB. CARD. LABOURÉ
ARCHIEPISCOPO RHEDONENSI
CETERISQUE VENERABILIBUS FRATRIBUS
ARCHIEPISCOPIS ET EPISCOPIS
ATQUE UNIVERSO CLERO ET POPULO GALLIAE

Venerabiles Fratres et dilecti Filii salutem et Apostolicam, benedictionem.

Vehementer Nos esse sollicitos et praecipuo quodam dolore angi, rerum vestrarum causa, vix attinet dicere; quando ea perlata lex est, quae quum pervetustam civitatis vestrae cum Apostolica Sede necessitudinem violenter dirimit, tum vero indignam miserrimamque Ecclesiae in Gallia conditionem importat. Gravissimum sane facinus, idemque, ob ea quae civili societati allaturum est aeque ac religioni detrimenta, omnibus bonis deplorandum. Quod tamen nemini arbitramur inopinatum accidisse, qui quidem postremis temporibus, quemadmodum sese adversus Ecclesiam rei publicae moderatores gererent, attendent. Vobis certe nec subitum accidit nec novum, Venerabiles Fratres; quibus ipsis testibus, christiana instituta plagas tam multas tamque magnas, alias ex aliis, accepere publice. Vidistis violatam legibus christiani sanctitudinem ac stabilitatem coniugii; dimotam de scholis de valetudinariis publicis religionem; abstractos a sacra studiorum et virtutum disciplina clericos et sub arma compulsos; disiectas spoliatasque bonis religiosas Familias, earumque sodales ad inopiam plerumque redactos rerum omnium. Illa etiam decreta nostis: ut aboleretur consuetudo vetus vel auspicando propitiato Deo, legumlatorum ac iudicum coetus, vel ob memoriam mortis Christi lugubria induendi navibus; ut sacramentis in iure dicendis forma speciesque abrogaretur religiosae rei; ut in iudiciis, in gymnasiis, in terrestribus maritimisque copiis, in rebus denique omnibus ditionis publicae, ne quid esset aut fieret, quod significationem aliquam christianae professionis daret. Iamvero ista quidem et id genus cetera, quum ab Ecclesia sensim rem publicam seiungerent, nihil fuisse aliud apparet, nisi gradus quosdam consulto iactos ad plenum discidium lege propria inducendum: id quod ipsi harum rerum auctores profiteri plus semel et prae se ferre non dubitarunt. — Huic tanto malo ut occurreret Apostolica Sedes, quantum in se habuit facultatis, totum eo contulit. Nam ex una parte admonere atque hortari gubernatores Galliae non destitit, etiam atque etiam considerarent, hunc quem instituisset discessionis cursum, quanta esset incommodorum consecutura moles; ex altera autem suae in Galliam indulgentiae benevolentiaeque singularis illustria duplicavit documenta; non absurde confisa, se ita posse, qui praeerant, tamquam iniecto officii gratiaeque vinculo, retinere in declivi, atque ab incoeptis demum abducere. — At huiusmodi studia, officia, conata et Decessoris et Nostra recidisse ad nihilum omnia cernimus; siquidem inimica religioni vis, quod contra iura catholicae gentis vestrae ac vota recte sentiendum diu contenderat, expugnavit. Hoc igitur tam gravi Ecclesiae tempore, ut conscientia Nos officii sanctissimi iubet, Apostolicam vocem tollimus, et mentem animumque Nostrum vobis, Venerabiles Fratres et dilecti Filii, patefacimus: quos quidem universos omnes semper consuevimus peculiari quadam caritate prosequi, nunc vero, uti par est, eo vel amantius complectimur.

Civitatis rationes a rationibus Ecclesiae segregari oportere, profecto falsissima, maximeque perniciosa sententia est. — Primum enim, quum hoc nitatur fundamento, religionem nullo pacto debere civitati esse curae, magnam infert iniuriam Deo: qui ipse humanae societatis non minus quam hominum singulorum conditor et conservator est; proptereaque non privatim tantummodo colatur necesse est, sed etiam publice. -— Deinde, quidquam esse supra naturam, non obscure negat. Etenim actionem civitatis sola vitae mortalis prosperitate metitur, in qua consistit causa proxima civilis societatis: causam ultimam civium, quae est sempiterna beatitudo extra hanc brevitatem vitae hominibus proposita, tamquam alienam reipublicae, plane negligit. Quod contra, ad adeptionem summi illius absolutique boni, ut hic totus est fluxarum rerum ordo dispositus, ita verum est rempublicam non modo non obesse, sed prodesse oportere. — Praeterea descriptionem pervertit rerum humanarum a Deo sapientissime constitutam, quae profecto utriusque societatis, religiosae et civilis, concordiam requirit. Nam, quoniam ambae, tametsi in suo quaeque genere, in eosdem tamen imperium exercent, necessitate fit, ut causae inter eas saepe existant eiusmodi, quarum cognitio et diiudicatio utriusque sit. Iamvero, nisi civitas cum Ecclesia cohaereat, facile ex illis ipsis causis concertationum oritura sunt semina, utrisque acerbissimarum; quae iudicium veri, magna cum animorum anxietate, perturbent. — Postremo maximum importat ipsi societati civili detrimentum; haec enim florere aut stare diu, posthabita religione, quae summa dux ac magistra adest homini ad iura et officia sancte custodienda, non potest.

Itaque Romani Pontifices huiusmodi refellere atque improbare opiniones, quae ad dissociandam ab Ecclesia rempublicam pertinerent, quoties res tempusque tulit, non destiterunt. Nominatim Decessor illustris, Leo XIII, pluries magnificeque exposuit, quanta deberet esse, secundum christianae principia sapientiae, alterius societatis convenientia cum altera: inter quas « quaedam, ait, intercedat necesse est ordinata colligatio, quae quidem coniunctioni non immerito comparatur, per quam anima et corpus in homine copulantur ». Addit autem: «Civitates non possunt, citra scelus, gerere se tamquam si Deus omnino non esset, aut curam religionis velut alienam nihilque profuturam abiicere… Ecclesiam vero, quam Deus ipse constituit, ab actione vitae excludere, a legibus, ab institutione adolescentium, a societate domestica, magnus et perniciosus est error» (Epist. Enc. Immortale Dei, data die I Nov., MDCCCLXXXV).

Iamvero, si contra omne ius fasque agat quaevis christiana civitas, quae Ecclesiam ab se segreget ac removeat, quam non est probandum, egisse hoc ipsum Galliam, quod sibi minime omnium licuit ! Galliam dicimus, quam longo saeculorum spatio haec Apostolica Sedes praecipuo quodam ac singulari semper amore dilexerit; Galliam, cuius fortuna omnis et amplitudo nominis et gloriae religioni humanitatique christianae cognata semper fuerit! Apte idem Pontifex: « Illud Gallia meminerit, quae sibi cum Apostolica Sede sit, Dei providentis numine, coniunctio, arctiorem esse vetustioremque, quam ut unquam audeat dissolvere. Inde enim verissimae quaeque laudes, atque honestissima decora profecta… Hanc velle turbari necessitudinem idem foret sane, ac velle de auctoritate gratiaque nationis Gallicae in populis non parum detrahi » (In alloc. ad peregr. Gallos hab. die XIII. Aprilis anno MDCCCLXXXVIII).

Accedit autem quod haec ipsa summae necessitudinis vincula eo sanctiora iubebat esse sollemnis pactorum fides. Nempe Apostolicam Sedem inter et Rempublicam Gallicam conventio eiusmodi intercesserat, cuius ultro et citro constaret obligatio; cuiusmodi eae plane sunt, quae inter civitates legitime contrahi consueverunt. Quare et Romanus Pontifex et rei Gallicae moderator se et suos quisque successores sponsione obstrinxere, in iis quae pacta essent, constanter permansuros. Consequebatur igitur, ut ista pactio eodem iure, ac ceterae quae inter civitates fiunt, regeretur, hoc est, iure gentium; ideoque dissolvi ab alterutro dumtaxat eorum qui pepigerant, nequaquam posset. Apostolicam autem Sedem summa semper fide conditionibus stetisse, omnique tempore postulasse, ut fide pari staret eisdem civitas, nemo prudens suique iudicii homo negaverit. Ecce autem Respublica pactionem adeo sollemnem et legitimam suo tantum arbitrio rescindit; violandaque religione pactorum, nihil quidquam pensi habet, dum sese ab Ecclesiae complexu amicitiaque expediat, et insignem Apostolicae Sedi iniuriam imponere, et ius gentium frangere, et ipsam commovere graviter disciplinam socialem et politicam; siquidem nihil tam interest humani convictus et societatis ad secure explicandas rationes populorum mutuas, quam ut pacta publica sancte inviolateque serventur.

Ad magnitudinem autem iniuriae, quam Apostolica Sedes accepit, accessionem non mediocrem factam esse liquet, si modus inspiciatur, quo modo Respublica pactum resolvit. Est hoc ratum similiter iure gentium atque in moribus positum institutisque civilibus, ut non ante liceat conventa inter civitates solvi, quam civitas altera, quae hoc velit, alteri se id velle clare aperteque ipsi legitime denuntiari! Iamvero hic voluntatis huiusmodi apud Apostolicam ipsam Sedem legitima, non modo denuntiatio, sed ne ulla quidem significatio intercessit. Ita non dubitarunt gubernatores Galliae adversus Apostolicam Sedem communia urbanitatis officia deserere, quae vel minimae cuique minimique momenti civitati praestari solent; neque iidem veriti sunt, quum nationis catholicae personam gererent, Pontificis, Summi Ecclesiae catholicae Capitis, dignitatem potestatemque contemnere; quae quidem potestas eo maiorem ab iis verecundiam, quam civilis ulla potestas postulabat, quod aeterna animorum bona spectat, neque ullis locorum finibus circumscribitur.

Sed iam ipsam in se legem considerantibus, quae modo promulgata est, novae Nobis multoque gravioris querelae nascitur causa. Principio Respublica quum revulsis pactionis vinculis ab Ecclesia discederet, consequens omnino erat, ut eam quoque missam faceret et concessa iure communi frui libertate sineret. At nihil minus factum est: nam plura hic videmus esse constituta, quae, odiosum privilegium Ecclesiae irrogando, eam civili imperio subesse cogant. Nos vero cum graviter molesteque ferimus, quod hisce sanctionibus civilis potestas in eas res invasit, quarum iudicium et arbitrium unius est sacrae potestatis; tum etiam eoque magis dolemus, quod eadem, aequitatis iustitiaeque oblita, Ecclesiam Gallicam in conditionem ac fortunam coniecit duram incornino damque maxime, atque eam sacrosanctis ipsius iuribus adversissimam.

Nam primum huius decreta legis constitutionem ipsam offendunt, qua Christus Ecclesiam conformavit. Scriptura enim eloquitur et tradita a Patribus doctrina confirmat, Ecclesiam mysticum esse Christi corpus pastorum et doctorum auctoritate administratum (Ephes. IV, 11 seqq.), id est societatem hominum, in qua aliqui praesunt ceteris cum plena perfectaque regendi, docendi, iudicandi potestate (Matth. XXVIII, 18. 20; XVI, 18. 19; II. Cor. X. 6; XIII, 10, et alibi). Est igitur haec societas, vi et natura sua, inaequalis; duplicem scilicet complectitur personarum ordinem, pastores et gregem, id est eos, qui in variis hierarchiae gradibus collocati sunt, et multitudinem fidelium: atque hi ordines ita sunt inter se distincti, ut in sola hierarchia ius atque auctoritas resideat movendi ac dirigendi consociatos ad propositum societati finem; multitudinis autem, officium sit, gubernari se pati, et rectorum sequi ductum obedienter. Praeclare Cyprianus Martyr: « Dominus noster, cuius praecepta metuere et servare debemus, Episcopi honorem et Ecclesiae suae rationem disponens, in Evangelio loquitur, et dicit Petro: Ego dico tibi, quia tu es Petrus, etc. Inde per temporum et successionum vices Episcoporum ordinatio et Ecclesiae ratio decurrit, ut Ecclesia super Episcopos constituatur, et omnis actus Ecclesiae per eosdem praepositos gubernetur»; idque ait «divina lege fundatum» (S. Cypr. Epist. XXXIII (al. XXVII, ad lapsos), n. I). Contra ea, legis huius praescripto, administratio tuitioque cultus publici non hierarchiae divinitus constitutae relinquitur, sed certae cuidam defertur consociationi civium: cui quidem forma ratioque imponitur personae legitimae, quaeque in universo religiosi cultus genere sola habetur civilibus uti instructa iuribus, ita obligationibus obstricta. Igitur ad consociationem huiusmodi templorum aedificiorumque sacrorum usus, rerum ecclesiasticarum tum moventium tum solidarum possessio respiciet; ipsi de Episcoporum, de Curionum, de Seminariorum aedibus liberum, licet ad tempus, permittetur arbitrium; ipsius erit administrare bona, corrugare stipes, pecuniam et legata percipere, sacrorum causa. De hierarchia vero silentium est. Statuitur quidem, istas consociationes ita conflandas esse, quemadmodum cultus religiosi, cuius exercendi gratia instituuntur, propria disciplina ratioque vult; verumtamen cavetur, ut si qua forte de ipsarum rebus controversia inciderit, eam dumtaxat apud Consilium Status diiudicari oporteat. Perspicuum est igitur ipsas consociationes adeo civili potestati obnoxias esse, nihil ut in eis ecclesiasticae auctoritati loci relinquatur. Quantopere haec omnia sint Ecclesiae aliena dignitati, contraria iuribus et constitutioni divinae, nemo non videt: eo magis, quod non certis definitisque formulis, verum tam vagis tamque late patentibus perscripta lex est in hoc capite, ut iure sint ex eius interpretatione peiora metuenda.

Praeterea nihil hac ipsa lege inimicius libertati Ecclesiae. — Etenim, si prohibentur sacri magistratus, ob interiectas consociationes quas diximus, plenam muneris sui exercere potestatem; si in easdem consociationes summa vindicatur Consilio Status auctoritas, eaeque parere alienissimis a iure communi statutis iubentur, ita ut difficile coalescere, difficilius queant consistere; si data divini cultus exercendi copia, multiplici exceptione minuitur; erepta Ecclesiae studio vigilantiaeque, custodia templorum Reipublicae attribuitur; ipsum coercetur Ecclesiae munus de fide ac morum sanctitate concionandi, et severiores irrogantur clericis poenae; si haec et talia sanciuntur, in quibus multum etiam libido interpretandi possit, quid hic aliud agitur, quam ut Ecclesia in humili abiectaque conditione locetur, et pacificorum civium, quae quidem est pars Galliae multo maxima, per speciem conservandi publici ordinis, sanctissimum ius violetur profitendae, uti velint, religionis suae? Quamquam Civitas non comprimenda solum divini cultus professione, qua totam vim rationemque definit religionis, Ecclesiam vulnerat; sed eius etiam vel virtuti beneficae intercludendo aditus ad populum, vel actionem multipliciter debilitando. Igitur satis non habuit, praeter cetera, Ordines submovisse religiosorum, unde in sacri ministerii perfunctione, in institutione atque eruditione adolescentis aetatis, in christianae procuratione beneficentiae praeclara adiumenta suppetebant Ecclesiae: nam humanis eam opibus, id est necessario quodam ad vitam et ad munus subsidio, intervertit.

Sane, ad ea quae conquesti sumus damna et iniurias, hoc accedit, ut ista de discidio lex ius Ecclesiae sua sibi habendi bona violet atque imminuat. Etenim de patrimonii, magnam partem, possessione, probatissimis quibusque titulis quaesiti, Ecclesiam, alte iustitia reclamante, deturbat; quidquid rite constitutum sit, addicta pecunia in divinum cultum aut in stata defunctorum solatia, tollit atque irritum iubet esse; quas facultates catholicorum liberalitas christianis utique scholis aut variis christianae beneficentiae institutis sustinendis destinarat, eas ad instituta laicorum transfert, ubi plerumque aliquod catholicae religionis vestigium frustra quaeras: in quo quidem patet, una cum Ecclesiae iuribus, testamenta voluntatesque apertas auctorum everti. Quod vero per summam iniuriam edicit, quibus aedificiis Ecclesia ante pactum conventum utebatur, ea posthac civitatis aut provinciarum aut municipiorum fore, singulari Nobis est sollicitudini. Nam si consociationibus divino cultui exercendo usus templorum, ut videmus, gratuitus nec definitus conceditur, concessum tamen huiusmodi tot tantisque exceptionibus extenuatur, ut reapse templorum arbitrium omne civiles magistratus obtineant. Vehementer praeterea timemus sanctitati templorum: neque enim cernimus abesse periculum, ne augusta divinae maiestatis domicilia, eademque carissima memoriae religionique Gallorum loca, profanas in manus quum deciderint, profanis ritibus polluantur. In eo autem, quod Rempublicam lex officio solvit suppeditandi annuos sacrorum sumptus, simul fidem sollemni pacto obligatam, simul iustitiam laedit gravissime. Etenim nullam dubitationem hoc habet, quod ipsa rei gestae testantur monumenta, Rempublicam Gallicam, quum pacto convento sibi suscepit onus praebendi Clero unde vitam decenter ipse agere, ac publicam religionis dignitatem curare posset, non id fecisse comitatis benignitatisque gratia; verum ut eam, quam proximo tempore Ecclesia passa esset publice direptionem bonorum, saltem ex parte aliqua sarciret. Similiter eodem convento, quum Pontifex, concordiae studens, recepit, se successoresque suos nullam molestiam exhibituros iis, ad quos direpta Ecclesiae bona pervenissent, sub ea conditione constat recepisse, ut per ipsam Rempublicam perpetuo esset honestae et Cleri et divini cultus tuitioni consultum.

Postremo, ne illud quidem silebimus, hanc legem, praeterquam Ecclesiae rebus, vestrae etiam civitati non exiguo futuram damno. Neque enim potest esse dubium, quin multum habitura sit facultatis ad eam labefactandam coniunctionem et conspirationem animorum, quae si desit, nulla stare aut vigere queat civitas; et quam, his maxime Europae temporibus, quisquis est in Gallia vir bonus vereque amans patriae, salvam et incolumem velle debet. Nos quidem, exemplo Decessoris, a quo exploratissimae erga nationem vestram caritatis eximiae cepimus hereditatem, quum avitae religionis tueri apud vos integritatem iurium niteremur, hoc simul spectavimus semper et contendimus, communem omnium vestrum pacem concordiamque, cuius nullum vinculum arctius quam religio, confirmare. Quapropter intelligere sine magno angore non possumus, eam auctoritate publica patratam esse rem, quae, concitatis iam populi studiis funestarum de rebus religiosis contentionum faces aduciendo, perturbare funditus civitatem posse videatur.

Itaque, Apostolici Nostri officii memores, quo sacrosancta Ecclesiae iura a quavis impugnatione defendere ac servare integra debemus; Nos pro suprema, quam obtinemus divinitus, auctoritate, sancitam legem, quae Rempublicam Gallicanam seorsum ab Ecclesia separat, reprobamus ac damnamus; idque ob eas quas exposuimus causas: quod maxima afficit iniuria Deum, quem sollemniter eiurat, principio declarans Rempublicam cuiusvis religiosi cultus expertem; quod naturae ius gentiumque violat et publicam pactorum fidem; quod constitutioni divinae et rationibus intimis et libertati adversatur Ecclesiae; quod iustitiam evertit, ius opprimendo dominii, multiplici titulo ipsaque conventione legitime quaesitum; quod graviter Apostolicae Sedis dignitatem ac per sonarti Nostram, Episcoporum Ordinem, Clerum et Catholicos Gallos offendit. Propterea de rogatione, latione, promulgatione eiusdem legis vehementissime expostulamus; in eaque testamur nihil quidquam inesse momenti ad infirmanda Ecclesiae iura, nulla hominum vi ausuque mutabilia.

Haec ad istius detestationem facti vobis, Venerabiles Fratres, Gallicano populo, atque adeo christiani nominis universitati edicere habuimus. — Equidem molestissime, ut diximus, afficimur, mala prospicientes quae ab hac lege dilectae nationi impendent; maximeque commovemur miseriis, aerumnis, laboribus omne genus, in quibus fore vos, Venerabiles Fratres, Clerumque vestrum cernimus. Attamen, ne his tantis curis affligi Nos frangique patiamur, prohibet divinae benignitatis providentiaeque cogitatio, atque exploratissima spes, nunquam fore ut Ecclesiam Iesus Christus ope praesentiaque sua destituat. Itaque longe id abest a Nobis, ut quidquam formidemus, Ecclesiae causa. Divina est virtutis eius stabilitas atque constantia, eaque satis, opinamur, tot saeculorum experimento cognita. Nemo enim unus ignorat, asperitatem rerum hac temporis diuturnitate in eam incubuisse et plurimas et maximas; atque, ubi virtutem non humana maiorem deficere necesse fuisset, Ecclesiam inde validiorem semper auctioremque emersisse. Ac de legibus in perniciem Ecclesiae conditis, hoc ferme usuvenire, historia teste, scimus, ut quas invidia conflaverit, eas postea, utpote noxias in primis civitati, prudentia resolvat: idque ipsum in Gallia haud ita veteri memoria constat contigisse. Quod insigne maiorum exemplum utinam sequi inducant animum, qui rerum potiuntur: matureque religionem, effectricem humanitatis, fautricem prosperitatis publicae, in possessionem dignitatis libertatisque suae, omnibus prudentibus bonis, restituant.

Interea tamen, dum opprirnendi exagitandi libido dominantur, filii Ecclesiae, si unquam alias, oportet, induti arma lucis (Rom. XII, 12), pro veritate ac iustitia, omni qua possunt ope nitantur. In quo vos, magistri auctoresque ceterorum, profecto, Venerabiles Fratres, omnem eam studii alacritatem, vigilantiam, constantiamque praestabitis, quae Galliae Episcoporum vetus ac spectatissima laus est. Sed hoc potissime studere vos volumus, quod maxime rem continet, ut omnium vestrum in tutandis Ecclesiae rationibus summa sit sententiarum consiliorumque consensio. Nobis quidem certum deliberatumque est, qua norma dirigendam esse in his rerum difficultatibus operam vestram arbitrentur, opportune vobis praescribere; nec dubitandum, quin praescripta vos Nostra diligentissime executuri sitis. Pergite porro, ut instituistis, atque eo etiam impensius, roborare pietatem communem; praeceptionem doctrinae christianae promovere vulgatioremque facere; errorum falladas, corruptelarum illecebras, tam late hodie fusas, a vestro cuiusque grege defendere; eidem ad docendum, monendum, hortandum, solandum adesse, omnia denique pastoralis caritatis officia conferre. — Nec vero elaborantibus vobis non se adiutorem strenuissimum praebebit Clerus vester: quem quidem, viris affluentem pietate, eruditione, obsequio in Apostolicam Sedem eximiis, promptum paratumque esse novimus, se totum vobis pro Ecclesia sempiternaque animorum salute dedere. Certe autem, qui sunt huius Ordinis, in hac tempestate sentient sic se animatos esse oportere, quemadmodum fuisse Apostolos accepimus, «gaudentes…., quoniam digni habiti sunt pro nomine Iesu contumeliam pati (Act. V, 41) ». Itaque iura libertatemque Ecclesiae fortiter vindicabunt, omni tamen adversus quempiam asperitate remota: quin imo, caritatis memores, ut Christi ministros in primis addecet, aequitate iniuriam, lenitate contumaciam, beneficiis maleficia pensabunt.

Iam vos compellamus, catholici quotquot estis in Gallia; vobisque vox Nostra tum testimonio effusissimae benevolentiae, qua gentem vestram diligere non desinimus, tum in calamitosissimis rebus quae imminent, solatio sit. — Hoc sibi destinasse pravas hominum sectas, cervicibus vestris impositas, imo hoc denuntiasse insigni audacia se velle, nostis: delere catholicum in Gallia nomen. Eam nempe contendunt extrahere radicitus ex animis vestris fidem, quae avis et maioribus gloriam, patriae prosperitatem verendamque amplitudinem peperit, vobis levamenta aerumnarum ministrat, pacem tuetur tranquillitatemque domesticam, viam munit ad beatitatem adipiscendam sine fine mansuram. In huius defensionem fidei summa vi incumbendum vobis putatis esse scilicet: sed hoc habete, inani vos nisu laboraturos, si dissociatis viribus propulsare hostiles impetus nitemini. Abiicite igitur, si quae insident inter vos, discordiarum semina: ac date operam, ut tanta omnes conspiratione voluntatum et agendi similitudine coniuncti sitis, quanta esse decet homines, quibus una eademque est causa propugnanda, atque ea causa, pro qua quisque non invite debeat, si opus fuerit, aliquam privati iudicii iacturam facere. — Omnino magna generosae virtutis exempla detis oportet, si, quantum est in vobis, vultis, ut officium est, avitam religionem a praesenti discrimine eripere: in quo benigne facientes ministris Dei, divinam peculiari modo benignitatem vobis conciliabitis.

At vobis ad patrocinium religionis digne suscipiendum, recte utiliterque sustinendum, illa esse maxima arbitremini: christianae sapientiae praeceptis vosmetipsos conformari adeo, ut ex moribus atque omni vita professio catholica eluceat; et arctissime cum iis cohaerere, quorum propria est religiosae rei procuratio, cum sacerdotibus nimirum et Episcopis vestris et, quod caput est, cum hac Apostolica Sede, in qua, tamquam centro, catholicorum fides et conveniens fidei actio nititur. Sic ergo parati atque instructi, ad hanc pro Ecclesia propugnationem fidenter accedite; sed videte, ut fiduciae vestrae tota ratio in Deo consistat, cuius agitis causam: eius idcirco opportunitatem auxilii implorare ne cessetis. Nos vero, quamdiu ita vobis erit periclitandum, vobiscum praesentes cogitatione animoque versabimur; laborum, curarum, dolorum participes: simulque prece atque obsecratione humili ac supplici apud Auctorem Statoremque Ecclesiae instabimus, ut respiciat Galliam misericors, eamque tantis iactatam fluctibus celeriter, deprecante Maria Immaculata, in tranquillum redigat.

Auspicem divinorum munerum, ac testem praecipue benevolentiae Nostrae, vobis, Venerabiles Fratres ac dilecti Filii, Apostolicam benedictionem amantissime in Domino impertimus.

Datum Romae apud Sanctum Petrum, die XI Februarii anno MDCCCCVI, Pontificatus Nostri tertio.

 

PIUS PP. X

Vehementer Nos

informacje

LETTRE ENCYCLIQUE
DE SA SAINTETÉ LE PAPE PIE X
AU PEUPLE FRANÇAIS
Aux archevêques, évêques, au clergé et au peuple français, à nos bien aimés fils : François-Marie Richard, cardinal prêtre de la Sainte Eglise romaine, archevêque de Paris ; Victor-Lucien Lecot, cardinal prêtre de la Sainte Eglise romaine, archevêque de Bordeaux ; Pierre-Hector Coullié, cardinal prêtre de la Sainte Eglise romaine, archevêque de Lyon ; Joseph-Guillaume Labouré, cardinal prêtre de la Sainte Eglise romaine, archevêque de Rennes, et à tous nos vénérables frères, les archevêques et évêques et à tout le clergé et le peuple français, Pie X, Pape :

Vénérables frères, bien aimés fils, salut et bénédiction apostolique.

Notre âme est pleine d’une douloureuse sollicitude et notre coeur se remplit d’angoisse quand notre pensée s’arrête sur vous. Et comment en pourrait-il être autrement, en vérité, au lendemain de la promulgation de la loi qui, en brisant violemment les liens séculaires par lesquels votre nation était unie au siège apostolique, crée à l’Eglise catholique, en France, une situation indigne d’elle et lamentable à jamais.

Evénement des plus graves sans doute que celui-là; événement que tous les bons esprits doivent déplorer, car il est aussi funeste à la société civile qu’à la religion; mais événement qui n’a pu surprendre personne pourvu que l’on ait prêté quelque attention à la politique religieuse suivie en France dans ces dernières années.

Pour vous, vénérables frères, elle n’aura été bien certainement ni une nouveauté, ni une surprise, témoins que vous avez été des coups si nombreux et si redoutables tour à tour portés par l’autorité publique à la religion.

Les attentats passés
Vous avez vu violer la sainteté et l’inviolabilité du mariage chrétien par des dispositions législatives en contradiction formelle avec elles, laïciser les écoles et les hôpitaux, arracher les clercs à leurs études et à la discipline ecclésiastique pour les astreindre au service militaire, disperser et dépouiller les congrégations religieuses et réduire la plupart du temps leurs membres au dernier dénuement. D’autres mesures légales ont suivi, que vous connaissez tous. On a abrogé la loi qui ordonnait des prières publiques au début de chaque session parlementaire et à la rentrée des tribunaux, supprimé les signes traditionnels à bord des navires le Vendredi Saint, effacé du serment judiciaire ce qui en faisait le caractère religieux, banni des tribunaux, des écoles, de l’armée, de la marine, de tous les établissements publics enfin, tout acte ou tout emblème qui pouvait, d’une façon quelconque, rappeler la religion.

Ces mesures et d’autres encore qui peu à peu séparaient de fait l’Eglise de l’Etat n’étaient rien autre chose que des jalons placés dans le but d’arriver à la séparation complète et officielle.

Leurs promoteurs eux-mêmes n’ont pas hésité à le reconnaître hautement, et maintes fois, pour écarter une, calamité si grande, le Siège apostolique, au contraire, n’a absolument rien épargné. Pendant que, d’un côté, il ne se lassait pas d’avertir ceux qui étaient à la tête des affaires françaises et qu’il les conjurait à plusieurs reprises de bien peser l’immensité des maux qu’amènerait infailliblement leur politique séparatiste, de l’autre, il multipliait vis-à-vis de la France les témoignages éclatants de sa condescendante affection.

Il avait le droit d’espérer ainsi, grâce aux liens de la reconnaissance, de pouvoir retenir ces politiques sur la pente et de les amener enfin à renoncer à leurs projets; mais, attentions, bons offices, efforts tant de la part de notre Prédécesseur que de la nôtre, tout est resté sans effet, et la violence des ennemis de la religion a fini par emporter de vive force ce à quoi pendant longtemps ils avaient prétendu à l’encontre de vos droits de nation catholique et de tout ce que pouvaient souhaiter les esprits qui pensent sagement.

C’est pourquoi, dans une heure aussi grave pour l’Eglise, conscient de notre charge apostolique, nous avons considéré comme un devoir d’élever notre voix et de vous ouvrir notre âme, à vous, vénérables Frères, à votre clergé et à votre peuple, à vous tous que nous avons toujours entourés d’une tendresse particulière, mais qu’en ce moment, comme c’est bien juste, nous aimons plus tendrement que jamais.

Fausseté du principe de la Séparation
Qu’il faille séparer l’Etat de l’Eglise, c’est une thèse absolument fausse, une très pernicieuse erreur. Basée, en effet, sur ce principe que l’Etat ne doit reconnaître aucun culte religieux, elle est tout d’abord très gravement injurieuse pour Dieu, car le créateur de l’homme est aussi le fondateur des sociétés humaines et il les conserve dans l’existence comme il nous soutient.

Nous lui devons donc, non seulement un culte privé, mais un culte public et social, pour l’honorer.

En outre, cette thèse est la négation très claire de l’ordre surnaturel; elle limite, en effet, l’action de l’Etat à la seule poursuite de la prospérité publique durant cette vie, qui n’est que la raison prochaine des sociétés politiques, et elle ne s’occupe en aucune façon, comme lui étant étrangère, de leur raison dernière qui est la béatitude éternelle proposée à l’homme quand cette vie si courte aura pris fin.

Et pourtant, l’ordre présent des choses qui se déroulent dans le temps se trouvant subordonné à la conquête de ce bien suprême et absolu, non seulement le pouvoir civil ne doit pas faire obstacle à cette conquête, mais il doit encore nous y aider.

Cette thèse bouleverse également l’ordre très sagement établi par Dieu dans le monde, ordre qui exige une harmonieuse concorde entre les deux sociétés.

Ces deux sociétés, la société religieuse, et la société civile, ont, en effet, les mêmes sujets, quoique chacune d’elles exerce dans sa sphère propre son autorité sur eux.

Il en résulte forcément qu’il y aura bien des matières dont elles devront connaître l’une et l’autre, comme étant de leur ressort à toutes deux.

Or, qu’entre l’Etat et l’Eglise l’accord vienne à disparaître, et de ces matières communes pulluleront facilement les germes de différends qui deviendront très aigus des deux côtés.

La notion du vrai en serra troublée .et les âmes remplies d’une grande anxiété.

Enfin, cette thèse inflige de graves dommages à la société civile elle-même, car elle ne peut pas prospérer ni durer longtemps lorsqu’on n’y fait point sa place à la religion, règle suprême et souveraine maîtresse quand il s’agit des droits de l’homme et de ses devoirs. Aussi, les pontifes romains n’ont-ils pas cessé, suivant les circonstances et selon les temps, de réfuter et de condamner la doctrine de la séparation de l’Eglise et de l’Etat.

Notre illustre prédécesseur Léon XIII, notamment, a. plusieurs fois, et magnifiquement exposé ce que devraient être, suivant la doctrine catholique, les rapports entre les deux sociétés. „Entre elles, a-t-il dit,. il faut nécessairement qu’une sage union intervienne, union qu’on peut non sans justesse ; comparer à celle, qui réunit dans l’homme, l’âme et le corps.” „Quaedam intercedat necesse est ordinata colligatio inter illas quae quidem coniuntioni non immerito comparatur per quam anima et corpus in homine copulantur.” Il ajoute encore: „Les sociétés humaines ne peuvent pas, sans devenir criminelles, se conduire comme si Dieu n’existait pas ou refuser de se préoccuper de la religion comme si elle leur était chose étrangère ou qui ne pût leur servir de rien. Quant à l’Eglise, qui a Dieu lui-même pour auteur, l’exclure de la vie active de la nation, des lois, de l’éducation de la jeunesse, de la société domestique, c’est commettre une grande et pernicieuse erreur!” „Civitates non possunt, citra seclus, genere se, tanquam si Deus omnino non esset, aut curam religionis velut alienam nihil que profituram ablicere. Ecclesiam vero quam Deus ipse constituit ab actione vitae excludere, a legibus, ab institutione adolescentium, a societate domestica, magnus et perniciosus est error.” (Lettre encyclique Immortale Dei, 1er nov. 1885.)

La Séparation est particulièrement funeste et injuste en France
Que si en se séparant de l’Eglise, un Etat chrétien, quel qu’il soit, commet un acte éminemment funeste et blâmable, combien n’est-il pas à déplorer que la France se soit engagée dans cette voie, alors que, moins encore que toutes les autres nations, elle n’eût dû y entrer, la France, disons-nous, qui, dans le cours des siècles, a été, de la part de ce siège apostolique, l’objet d’une si grande et si singulière prédilection, la France, dont la fortune et la gloire ont toujours été intimement unies à la pratique des moeurs chrétiennes et au respect de la religion.

Le même pontife Léon XIII avait donc bien raison de dire: „La France ne saurait oublier que sa providentielle destinée l’a unie au Saint-Siège par des liens trop étroits et trop anciens pour qu’elle veuille jamais les briser. De cette union, en effet, sont sorties ses vraies grandeurs et sa gloire la plus pure. Troubler cette union traditionnelle, serait enlever à la nation elle-même une partie de sa force morale et de sa haute influence dans le monde”. (Allocution aux pèlerins français, 13 avril 1888.)

Les liens qui consacraient cette union devaient être d’autant plus inviolables qu’ainsi l’exigeait la foi jurée des traités. Le Concordat passé entre le Souverain Pontife et le gouvernement français, comme du reste tous les traités du même genre, que les Etats concluent entre eux, était un contrat bilatéral, qui obligeait des deux côtés: le Pontife romain d’une part, le chef de la nation française de l’autre, s’engagèrent donc solennellement, tant pour eux que pour leurs successeurs, à maintenir inviolablement le pacte qu’ils signaient.

Il en résultait que le Concordat avait pour règle la règle de tous les traités internationaux, c’est-à-dire le droit des gens, et qu’il ne pouvait, en aucune manière, être annulé par le fait de l’une seule des deux parties ayant contracté. Le Saint-Siège a toujours observé avec une fidélité scrupuleuse les engagements qu’il avait souscrits et, de tout temps, il a réclamé que l’Etat fit preuve de la même fidélité. C’est là une vérité qu’aucun juge impartial ne peut nier. Or, aujourd’hui, l’Etat abroge de sa seule autorité le pacte solennel qu’il avait signé.

Il transgresse ainsi la foi jurée et, pour rompre avec l’Eglise, pour s’affranchir de son amitié, ne reculant devant rien, il n’hésite pas plus à infliger au Siège apostolique l’outrage qui résulte de cette violation du droit des gens qu’à ébranler l’ordre social et politique lui-même, puisque, pour la sécurité réciproque de leurs rapports mutuels, rien n’intéresse autant les nations qu’une fidélité irrévocable dans le respect sacré des traités.

Aggravation de l’injure
La grandeur de l’injure infligée au Siège apostolique par l’abrogation unilatérale du Concordat s’augmente encore et d’une façon singulière quand on se prend à considérer la forme dans laquelle l’Etat a effectué cette abrogation. C’est un principe admis sans discussion dans le droit des gens et universellement observé par toutes les nations que la rupture d’un traité doit être préventivement et régulièrement notifiée d’une manière claire et explicite à l’autre partie contractante par celle qui a l’intention de dénoncer le traité. Or, non seulement aucune dénonciation de ce genre n’a été faite au Saint-Siège, mais aucune indication quelconque ne lui a même été donnée à ce sujet; en sorte que le gouvernement français n’a pas hésité à manquer vis-à-vis du siège apostolique aux égards ordinaires et à la courtoisie dont on ne se dispense même pas vis-à-vis des Etats les plus petits, et ses mandataires, qui étaient pourtant les représentants d’une nation catholique, n’ont pas craint de traiter avec mépris la dignité et le pouvoir du Pontife, chef suprême de l’Eglise, alors qu’ils auraient dû avoir pour cette puissance un respect supérieur à celui qu’inspirent toutes les autres puissances politiques et d’autant plus grand que, d’une part, cette puissance a trait au lien éternel des âmes et que, sans limites, de l’autre, elle s’étend partout.

Injustice et périls des dispositions de la loi examinée en détail
Associations cultuelles
Si nous examinons maintenant en elle-même la loi qui vient d’être promulguée, nous y trouvons une raison nouvelle de nous plaindre encore plus énergiquement.

Puisque l’Etat, rompant les liens du Concordat, se séparait de l’Eglise, il eût dû comme conséquence naturelle lui laisser son indépendance et lui permettre de jouir en paix du droit commun dans la liberté qu’il prétendait lui concéder. Or, rien n’a été moins fait en vérité. Nous relevons, en effet, dans la loi, plusieurs mesures d’exception, qui, odieusement restrictives, mettent l’Eglise sous la domination du pouvoir civil. Quant à nous, ce nous a été une douleur bien amère que de voir l’Etat faire ainsi invasion dans des matières qui sont du ressort exclusif de la puissance ecclésiastique, et nous en gémissons d’autant plus qu’oublieux de l’équité et de la justice, il a créé par là à l’Eglise de France une situation dure, accablante et oppressive de ses droits les plus sacrés.

Les dispositions de la nouvelle loi sont, en effet, contraires à la Constitution suivant laquelle l’Eglise a été fondée par Jésus-Christ.

L’Ecriture nous enseigne, et la tradition des Pères nous le confirme, que l’Eglise est le corps mystique du Christ, corps régi par des pasteurs et des docteurs (Ephes., IV, 11), société d’hommes, dès lors, au sein de laquelle des chefs se trouvent qui ont de pleins et parfaits pouvoirs pour gouverner, pour enseigner et pour juger. (Matthieu, XXVIII, 18-20 ; XVI, 18-19 ; XVIII, 17 ; Tite II, 15 ; II Cor. X, 6 ; XIII, 10, etc.)

Il en résulte que cette Eglise est par essence une société inégale, c’est-à-dire une société comprenant deux catégories de personnes: les pasteurs et le troupeau, ceux qui occupent un rang dans les différents degrés de la hiérarchie et la multitude des fidèles; et ces catégories sont tellement distinctes entre elles, que, dans le corps pastoral seul, résident le droit et l’autorité nécessaires pour promouvoir et diriger tous les membres vers la fin de la société.

Quant à la multitude, elle n’a pas d’autre devoir que celui de se laisser conduire et, troupeau docile, de suivre ses pasteurs.

Saint Cyprien, martyr, exprime cette vérité d’une façon admirable, quand il écrit : Notre Seigneur dont nous devons révérer et observer les préceptes réglant la dignité épiscopale et le mode d’être de son Eglise, dit dans l’Evangile, en s’adressant à Pierre : ” Ego dico tibi quia tu es Petrus „, etc.

Aussi, „à travers les vicissitudes des âges et des événements, l’économie de l’épiscopat et la constitution de l’Eglise se déroulent de telle sorte que l’Eglise repose sur les évêques et que toute sa vie active est gouvernée par eux”. Dominus noster cujus praecepta metuere et servare debemus episcopi honorem et ecclesiae suae rationem disponens in evangolio loquitur et dixit Petro: ego dico tibi quia tu es Petrus, etc. Inde per temporum et successionum vices episcoporum ordinatio et ecclesiae ratio decurbit ut Ecclesia super episcopas constituatur et omnis actus ecclesiae per eosdem praepositos gubernetur. (St Cypr., epist., XXVII ; Al., XXVIII, ad Lapsos, 11.)

Saint Cyprien affirme que tout cela est fondé sur une loi divine : ” Divina lege fundatum. ”

Contrairement à ces principes, la loi de séparation attribue l’administration et la tutelle du culte public, non pas au corps hiérarchique divinement institué par le Sauveur, mais à une association de personnes laïques.

A cette association elle impose une forme, une personnalité juridique et pour tout ce qui touche au culte religieux, elle la considère comme ayant seule des droits civils et des responsabilités à ses yeux. Aussi est-ce à cette association que reviendra l’usage des temples et des édifices sacrés. C’est elle qui possédera tous les biens ecclésiastiques, meubles et immeubles; c’est elle qui disposera, quoique d’une manière temporaire seulement, des évêchés, des presbytères et des séminaires! C’est elle, enfin, qui administrera les biens, réglera les quêtes et recevra les aumônes et les legs destinés au culte religieux. Quant au corps hiérarchique des pasteurs, on fait sur lui un silence absolu! Et si la loi prescrit que les associations cultuelles doivent être constituées conformément aux règles d’organisation générale du culte, dont elles se proposent d’assurer l’exercice, d’autre part, on a bien soin de déclarer que, dans tous les différends qui pourront naître relativement à leurs biens, seul le Conseil d’État sera compétent. Ces associations cultuelles elles-mêmes seront donc, vis-à-vis de l’autorité civile dans une dépendance telle, que l’autorité ecclésiastique, et c’est manifeste, n’aura plus sur elles aucun pouvoir. Combien toutes ces dispositions seront blessantes pour l’Eglise et contraires à ses droits et à sa constitution divine! Il n’est personne qui ne l’aperçoive au premier coup d’oeil, sans compter que la loi n’est pas conçue, sur ce point, en des termes nets et précis, qu’elle s’exprime d’une façon très vague et se prêtant largement à l’arbitraire et qu’on peut, dès lors, redouter de voir surgir de son interprétation même de plus grands maux !

L’Eglise ne sera pas libre
En outre, rien n’est plus contraire à la liberté de l’Eglise que cette loi. En effet, quand, par suite de l’existence des associations cultuelles, la loi de séparation empêche les pasteurs d’exercer la plénitude de leur autorité et de leur charge sur le peuple des fidèles; quand elle attribue la juridiction suprême sur ces associations cultuelles au Conseil d’Etat et qu’elle les soumet à toute une série de prescriptions en dehors du droit commun qui rendent leur formation difficile, et plus difficile encore leur maintien, quand, après avoir proclamé la liberté du culte, elle en restreint l’exercice par de multiples exceptions, quand elle dépouille l’Église de la police intérieure des temples pour en investir l’Etat, quand elle entrave la prédication de la foi et de la morale catholiques et édicte contre les clercs un régime pénal sévère et d’exception, quand elle sanctionne ces dispositions et plusieurs autres dispositions semblables où l’arbitraire peut aisément s’exercer, que fait-elle donc sinon placer l’Église dans une sujétion humiliante et, sous le prétexte de protéger l’ordre public, ravir à des citoyens paisibles, qui forment encore l’immense majorité en France, le droit sacré de pratiquer leur propre religion? Aussi. n’est-ce pas seulement en restreignant l’exercice de son culte auquel la loi de séparation réduit faussement toute l’essence de la religion, que l’Etat blesse l’Eglise, c’est encore en faisant obstacle à son influence toujours si bienfaisante sur le peuple et en paralysant de mille manières différentes son action.

C’est ainsi, entre autres choses, qu’il ne lui a pas suffi d’arracher à cette Eglise les ordres religieux, ses précieux auxiliaires dans le sacré ministère, dans l’enseignement, dans l’éducation, dans les oeuvres de charité chrétienne; mais qu’il la. prive encore des ressources qui constituent les moyens humains nécessaires à son existence et à l’accomplissement de sa mission.

Droit de propriété violé
Outre les préjudices et les injures que nous avons relevés jusqu’ici, la loi de séparation viole encore le droit de propriété de l’Eglise et elle le foule aux pieds! Contrairement à toute justice, elle dépouille cette Eglise d’une grande partie d’un patrimoine, qui lui appartient pourtant à des titres aussi multiples que sacrés. Elle supprime et annule toutes les fondations pieuses très légalement consacrées au culte divin ou à la prière pour les trépassés. Quant aux ressources que la libéralité catholique avait constituées pour le maintien des écoles chrétiennes, ou pour le fonctionnement des différentes oeuvres de bienfaisance cultuelles, elle les transfère à des établissements laïques où l’on chercherait vainement le moindre vestige de religion! En quoi elle ne viole pas seulement les droits de l’Eglise, mais encore la volonté formelle et explicite des donateurs et des testateurs!

Il nous est extrêmement douloureux aussi qu’au mépris de tous les droits, la loi déclare propriété de l’Etat, des départements ou des communes, tous les édifices ecclésiastiques antérieurs au Concordat. Et si la loi en concède l’usage indéfini et gratuit aux associations cultuelles, elle entoure cette concession de tant et de telles réserves qu’en réalité elle laisse aux pouvoirs publics la liberté d’en disposer.

Nous avons de plus les craintes les plus véhémentes en ce qui concerne la sainteté de ces temples, asiles augustes de la Majesté Divine et lieux mille fois chers, à cause de leurs souvenirs, à la piété du peuple français ! Car ils sont certainement en danger, s’ils tombent entre des mains laïques, d’être profanés! Quand la loi supprimant le budget des cultes exonère ensuite l’Etat de l’obligation de pourvoir aux dépenses cultuelles, en même temps elle viole un engagement contracté dans une convention diplomatique et elle blesse très gravement la justice. Sur ce point, en effet, aucun doute n’est possible et les documents historiques eux-mêmes en témoignent de la façon la plus claire. Si le gouvernement français assuma, dans le Concordat, la charge d’assurer aux membres du clergé un traitement qui leur permit de pourvoir, d’une façon convenable, à leur entretien et à celui du culte religieux, il ne fit point cela à titre de concession gratuite, il s’y obligea à titre de dédommagement partiel, au moins vis-à-vis de l’Eglise, dont l’Etat s’était approprié tes biens pendant la première Révolution.

D’autre part aussi, quand, dans ce même Concordat et par amour de la paix, le Pontife romain s’engagea, en son nom et au nom de ses successeurs à ne pas inquiéter les détenteurs des biens qui avaient été ainsi ravis à l’Eglise, il est certain qu’il ne fit cette promesse qu’à une condition: c’est que le gouvernement français s’engagerait à perpétuité à doter le clergé d’une façon convenable et à pourvoir aux frais du culte divin.

Principe de discorde
Enfin et comment, pourrions-nous bien nous taire sur ce point? En dehors des intérêts de l’Eglise qu’elle blesse, la nouvelle loi sera aussi des plus funestes à votre pays! Pas de doute, en effet, qu’elle ne ruine lamentablement l’union et la concorde des âmes. Et cependant, sans cette union et sans cette concorde, aucune nation ne peut vivre ou prospérer. Voilà pourquoi, dans la situation présente de l’Europe surtout, cette harmonie parfaite forme le voeu le plus ardent de tous ceux, en France, qui, aimant vraiment, leur pays, ont encore à coeur le salut de la patrie.

Quant à Nous, à l’exemple de notre prédécesseur et héritier de sa prédilection toute particulière pour votre nation, nous nous sommes efforcé sans doute de maintenir la religion de vos aïeux dans l’intégrale possession de tous ses droits parmi vous, mais, en même temps, et toujours ayant devant les yeux cette paix fraternelle, dont le lien le plus étroit est certainement la religion, nous avons travaillé à vous raffermir tous dans l’union. Aussi, nous ne pouvons pas voir, sans la plus vive angoisse, que le gouvernement français vient d’accomplir un acte qui, en attisant, sur le terrain religieux, des passions excitées déjà d’une façon trop funeste, semble de nature à bouleverser de fond en comble tout votre pays.

La condamnation
C’est pourquoi, Nous souvenant de notre charge apostolique et conscient de l’impérieux devoir qui nous incombe de défendre contre toute attaque- et de maintenir dans leur intégrité absolue les droits inviolables et sacrés de l’Eglise, en vertu de l’autorité suprême que Dieu nous a conférée, Nous, pour les motifs exposés ci-dessus, nous réprouvons et nous condamnons la loi votée en France sur la séparation de l’Eglise et de l’Etat comme profondément injurieuse vis-à-vis de Dieu, qu’elle renie officiellement, en posant en principe que la République ne reconnaît aucun culte.

Nous la réprouvons et condamnons comme violant le droit naturel, le droit des gens et la fidélité due aux traités, comme contraire à la constitution divine de l’Eglise, à ses droits essentiels, à sa liberté, comme renversant la justice et foulant aux pieds les droits de propriété que l’Eglise a acquis à des titres multiples et, en outre, en vertu du Concordat.

Nous la réprouvons et condamnons comme gravement offensante pour la dignité de ce Siège apostolique, pour notre personne, pour l’épiscopat, pour le clergé et pour tous les catholiques français.

En conséquence, nous protestons solennellement de toutes nos forces contre la proposition, contre le vote et contre la promulgation de cette loi, déclarant qu’elle ne pourra jamais être alléguée contre les droits imprescriptibles et immuables de l’Eglise pour les infirmer.

Aux Evêques et au Clergé – Instructions Pratiques
Nous devions faire entendre ces graves paroles et vous les adresser à vous, vénérables Frères, au peuple de France et au monde chrétien tout entier, pour dénoncer le fait qui vient de se produire.

Assurément, profonde est notre tristesse, comme nous l’avons déjà dit, quand, par avance, nous mesurions du regard les maux que cette loi va déchaîner sur un peuple si tendrement aimé par nous, et elle nous émeut plus profondément encore à la pensée des peines, des souffrances, des tribulations de tout genre qui vont vous incomber à vous aussi vénérables Frères, et à votre clergé tout entier.

Mais, pour nous garder au milieu des sollicitudes si accablantes contre toute affliction excessive et contre tous les découragements, nous avons le ressouvenir de la Providence divine toujours si miséricordieuse et l’espérance mille fois vérifiée que jamais Jésus-Christ n’abandonnera son Eglise, que jamais, il ne la privera de son indéfectible appui. Aussi, sommes-nous bien loin d’éprouver la moindre crainte pour cette Eglise. Sa force est divine comme son immuable stabilité. L’expérience des siècles le démontre victorieusement. Personne n’ignore, en effet, les calamités innombrables et plus terribles les unes que les autres qui ont fondu sur elle pendant cette longue durée et là où toute institution purement humaine eût dû nécessairement s’écrouler, l’Église a toujours puisé dans ses épreuves une force plus rigoureuse et une plus opulente fécondité.

Quant aux lois de persécution dirigées contre elle, l’histoire nous l’enseigne, et dans des temps assez rapprochés la France elle-même nous le prouve, forgées par la haine, elles finissent toujours par être abrogées avec sagesse, quand devient manifeste le préjudice qui en découle pour les Etats. Plaise à Dieu que ceux qui en ce moment sont au pouvoir en France suivent bientôt sur ce point l’exemple de ceux qui les y précédèrent. Plaise à Dieu qu’aux applaudissements de tous les gens de bien, ils ne tardent pas à rendre à la religion, source de civilisation et de prospérité pour les peuples, avec l’honneur qui lui est dû, la liberté ! En attendant, et aussi longtemps que durera une persécution oppressive, revêtus des armes de lumière (Rom. XIII, 12), les enfants de l’Eglise doivent agir de toutes leurs forces pour la vérité et pour la justice. C’est leur devoir toujours! C’est leur devoir aujourd’hui plus que jamais ! Dans ces saintes luttes, vénérables Frères, vous qui devez être les maîtres et les guides de tous les autres, vous apporterez toute l’ardeur de ce zèle vigilant et infatigable, dont de tout temps l’Episcopat français a fourni à sa louange des preuves si connues de tous; mais par dessus tout, nous voulons, car c’est une chose d’une importance extrême, que, dans tous les projets que vous entreprendrez pour la défense de l’Eglise, vous vous efforciez de réaliser la plus parfaite union de coeur et de volonté !

Nous sommes fermement résolu à vous adresser, en temps opportun, des instructions pratiques pour qu’elles vous soient une règle de conduite sûre au milieu des grandes difficultés de l’heure présente. Et nous sommes certain d’avance que vous vous y conformerez très fidèlement.

Poursuivez cependant l’oeuvre salutaire que vous faites, ravivez le plus possible la piété parmi les fidèles, promouvez et vulgarisez de plus en plus l’enseignement de la doctrine chrétienne, préservez toutes les âmes qui vous sont confiées des erreurs et des séductions qu’aujourd’hui elles rencontrent de tant de côtés ; instruisez, prévenez, encouragez, consolez votre troupeau; acquittez-vous enfin vis-à-vis de lui de tous les devoirs que vous impose votre charge pastorale.

Dans cette oeuvre, vous aurez sans doute, comme collaborateur infatigable, votre clergé. Il est riche en hommes remarquables par leur piété, leur science, leur attachement au Siège apostolique, et nous savons qu’il est toujours prêt à se dévouer sans compter sous votre direction pour le triomphe de l’Eglise et pour le salut éternel du prochain.

Bien certainement, aussi les membres de ce clergé comprendront que dans cette tourmente ils doivent avoir au coeur les sentiments qui furent jadis ceux des apôtres et ils se réjouiront d’avoir été jugés dignes de souffrir des opprobres pour le nom de Jésus. Gaudeates quoniam digni habili sunt pro nomine Jesu contumeliam pari. (Act. V, 41.)

Ils revendiqueront donc vaillamment les droits et la liberté de l’Eglise, mais sans offenser personne. Bien plus soucieux de garder la charité comme le doivent surtout des ministres de Jésus-Christ, ils répondront à l’iniquité par la justice, aux outrages par la douceur, et aux mauvais traitements par des bienfaits.

Au peuple catholique – Appel à l’union
Et maintenant, c’est à vous que nous nous adressons, catholiques de France; que notre parole vous parvienne à tous comme un témoignage de la très tendre bienveillance avec laquelle nous ne cessons pas d’aimer votre pays et comme un réconfort au milieu des calamités redoutables qu’il va vous falloir traverser.

Vous savez le but que se sont assigné les sectes impies qui courbent vos têtes sous leur joug, car elles l’ont elles-mêmes proclamé avec une cynique audace : ” Décatholiciser la France „.

Elles veulent arracher de vos coeurs, jusqu’à la dernière racine, la foi qui a comblé vos pères de gloire, la foi qui a rendu votre patrie prospère et grande parmi les nations, la foi qui vous soutient dans l’épreuve qui maintient la tranquillité et la paix à votre foyer et qui vous ouvre la voie vers l’éternelle félicité.

C’est de toute votre âme, vous le sentez bien, qu’il vous faut défendre cette foi ; mais ne vous y méprenez pas, travail et efforts seraient inutiles si vous tentiez de repousser les assauts qu’on vous livrera sans être fortement unis. Abdiquez donc tous les germes de désunion s’il en existait parmi vous et faites le nécessaire pour que, dans la pensée comme dans l’action, votre union soit aussi ferme qu’elle doit l’être parmi des hommes qui combattent pour la même cause, surtout quand cette cause est de celles au triomphe de qui chacun doit volontiers sacrifier quelque chose de ses propres opinions.

Si vous voulez dans la limite de vos forces, et comme c’est votre devoir impérieux, sauver la religion de vos ancêtres des dangers qu’elle court, il est de toute nécessité que vous déployiez dans une large mesure vaillance et générosité. Cette générosité vous l’aurez, nous en sommes sûr et, en vous montrant ainsi charitables vis-à-vis de ses ministres, vous inclinerez Dieu à se montrer de plus en plus charitable vis-à-vis de vous. Quant à la défense de la religion, si vous voulez l’entreprendre d’une manière digne d’elle, la poursuivre sans écart et avec efficacité, deux choses importent avant tout : vous devez d’abord vous modeler si fidèlement sur les préceptes de la loi chrétienne que vos actes et votre vie tout entière honorent la foi dont vous faites profession; vous devez ensuite demeurer très étroitement unis avec ceux à qui il appartient en propre de veiller ici-bas sur la religion, avec vos prêtres, avec vos évêques et surtout avec ce siège apostolique, qui est le pivot de la foi catholique et de tout ce qu’on peut faire en son nom. Ainsi armés pour la lutte, marchez sans crainte à la défense de l’Eglise, mais ayez bien soin que votre confiance se fonde tout entière sur le Dieu dont vous soutiendrez la cause et, pour qu’il vous secoure, implorez-le sans vous lasser.

Pour nous, aussi longtemps que vous aurez à lutter contre le danger, nous serons de coeur et d’âme au milieu de vous. Labeurs, peines, souffrances, nous partagerons tout avec vous et, adressant en même temps au Dieu qui a fondé l’Eglise et qui la conserve, nos prières les plus humbles et les plus instantes, nous le supplierons d’abaisser sur la France un regard de miséricorde, de l’arracher aux flots déchaînés autour d’elle et de lui rendre bientôt, par l’intercession de Marie Immaculée, le calme et la paix. Comme présage de ces bienfaits célestes et pour vous témoigner notre prédilection toute particulière, c’est de tout coeur que nous vous donnons notre bénédiction apostolique, à vous, vénérables Frères, à votre clergé et au peuple français tout entier.

Donné à Rome, auprès de Saint-Pierre, le 11 février de l’année 1906, de notre pontificat la troisième.

Vehementer Nos

informacje

Св. Пий X, Папа

Окружное послание

Vehementer Nos

О французском законе об отделении государства от Церкви

Возлюбленным сыновьям Нашим Франциску Марии Ришару, кардиналу архиепископу Парижскому, Виктору Лукиану Леко, кардиналу архиепископу Бордосскому, Петру Гектору Куллье, кардиналу архиепископу Лионскому, Иосифу Вильгельму Лабурэ, кардиналу архиепископу Реннскому, и всем досточтимым братьям нашим, архиепископам и епископам, и всему духовенству и народу Франции.

 

 

Досточтимые братья, возлюбленные сыновья – желаю вам здравия и даю апостольское благословение.

 

Весьма Нам прискорбно, душа Наша полна беспокойства, а сердце переполняется горестью, когда помыслим о вас. И как может быть иначе сразу после обнародования закона, который, насильно разрушив древние узы, связывавшие ваш народ с Апостольским Престолом, создает для Католической Церкви во Франции положение, ее недостойное и долженствующее быть оплакиваемым? Сие есть, вне сомнения, событие весьма значимое, и сетовать о нем должны все добропорядочные и разумные люди, ибо оно столь же пагубно для общества, как и для религии; но удивить оно не могло никого, кто обращал какое-то внимание на религиозную политику, имевшую место во Франции в последние годы. Для вас, досточтимые братья, в нем не было, конечно, ничего ни нового, ни странного, ведь вы были свидетелями множества страшных ударов, которые общественные власти регулярно наносили религии. Вы видели, как святость и нерушимость христианского брака попиралась законодательными актами, прямо им противоречащими; как обмирщались школы и больницы; как клириков отрывали от занятий и церковной дисциплины, чтобы призвать на военную службу; как разгоняли и обирали монашеские конгрегации, а членов их по большей части доводили до крайней степени нищеты. Последовали и другие законодательные меры, о которых все вы знаете: был отменен закон, предписывавший публичные молитвы в начале каждой парламентской сессии и судебного разбирательства; запрещались траурные знаки, традиционно соблюдавшиеся на борту кораблей в Страстную Пятницу; изглаживался религиозный характер судебной клятвы; все действия и символы, каким-либо образом напоминающие о религии, изгонялись из судов, школ, армии, флота – словом, из всех общественных учреждений. Эти меры, как и другие, постепенно, но действенно отделявшие Церковь от государства, были ничем иным, как множеством шагов, направленных к полному и официальному разделению, как публично и нередко признавали их авторы.

2. Святой Престол же не щадил никаких сил, чтобы предотвратить это великое бедствие. Не уставая предупреждать тех, кто правил делами Франции, и вновь и вновь заклинать их хорошо взвесить безмерность зол, которые должны были неизбежно последовать за их сепаратистской политикой, он в то же время изливал на Францию замечательные свидетельства своей милостивой любви. В ту пору были причины надеяться, что благодарность остановит этих политиков на их пути под уклон и приведет их, наконец, к отказу от своих замыслов. Но все оказалось тщетно – внимание, добрые услуги и усилия Нашего предшественника и Наши собственные. Враги религии преуспели наконец в насильном внедрении того, к чему долго стремились, отрицая ваши права как католической нации и пожелания всех, кто право мыслит. Посему в столь серьезный момент для Церкви, исполненные чувства своей апостольской ответственности, Мы сочли своим долгом возвысить Наш голос и открыть Наше сердце вам, досточтимые братья, вашему духовенству и народу – всем, к кому Мы всегда относились с особой привязанностью, но кого ныне – иначе нельзя – любим еще нежнее, чем прежде.

3. Тезис о том, что государство должно быть отделено от Церкви, абсолютно ложен, ошибка эта весьма пагубна. Будучи основана на том принципе, что государство не должно признавать никакого религиозного культа, эта идея повинна, прежде всего, в великой несправедливости по отношению к Богу, ибо Создатель человека есть также и Основатель человеческих обществ и охраняет их существование так же, как охраняет и наше собственное. Посему мы обязаны Ему не только частным культом, но и общественным и публичным, дабы Его почитать. Помимо сего, этот тезис – очевидное отрицание сверхъестественного порядка. Он ограничивает деятельность государства стремлением к общественному благоденствию лишь в этой жизни, что есть лишь ближайшей целью политических обществ, и никоим образом не касаться – поскольку утверждается, что сие ему чуждо – конечной их целью, которая есть вечное счастье человека после того, как краткая жизнь эта прейдет. Но поскольку нынешний порядок вещей временен и подчинен стяжанию высшего и абсолютного блага человека, следует, что гражданская власть должна не только не чинить каких-либо препятствий на пути этого стяжания, но и помогать нам в его осуществлении. Этот же тезис нарушает также и порядок, установленный в мире Божественным провидением, требующий гармоничного согласия между двумя обществами. Каждое из них – общество гражданское и религиозное – действует и властвует в своей сфере. Необходимым образом вытекает, что многое принадлежит им одновременно, и в этом оба общества должны друг с другом сообщаться. Устраните согласие между Церковью и государством, и в результате эти общие вопросы прорастут семенами раздоров, которые разгорятся на обеих сторонах; станет труднее понять, в чем истина, и произойдет великое смятение. Наконец, этот тезис причиняет большую несправедливость самому обществу, поскольку оно не может ни процветать, ни долго существовать, когда в нем не уделяется должного места религии, главной норме и верховной правительнице во всем, что касается человеческих прав и обязанностей. Посему Римские Понтифики, по требованию обстоятельств, никогда не переставали, опровергать и осуждать доктрину разделения Церкви и государства. В особенности славный предшественник Наш, Лев XIII, часто и величественно изъяснял католическое учение об отношениях, долженствующих существовать между двумя обществами. „Между ними, – говорит он, – необходим подобающий союз, который вполне уместно сравнить с тем, что существует между телом и душой: – Quaedam intercedat necesse est ordinata colligatio (inter illas) quae quidem conjunctioni non immerito comparatur, per quam anima et corpus in homine copulantur.” Он продолжает: „Человеческие общества не могут, не становясь преступными, действовать так, как будто бы Бога нет, или отказываться учитывать религию, словно она была бы им чужда или не нужна… Для Церкви же, имеющей Самого Бога своим основателем, исключать себя из деятельной жизни нации, из законов, образования юных, из семьи – значит совершать большую и пагубную ошибку. – Civitates non possunt, citra scellus, gerere se tamquam si Deus omnino non esset, aut curam religionis velut alienam nihilque profuturam abjicere… Ecclesiam vero, quam Deus ipse constituit, ab actione vitae excludere, a legibus, ab institutione adolescentium, a societate domestica, magnus et perniciousus est error„1.

4. И если верно, что любое христианское государство совершает нечто в высшей степени пагубное и предосудительное, отделяя себя от Церкви, сколь более плачевно то, что именно Франция из всех наций мира вошла в эту политику, Франция, в ходе столетий бывшая предметом столь великого и особого благоволения со стороны Апостольского Престола, успехи и слава которой были тесно связаны с исповеданием христианской добродетели и почитания религии! Воистину, не без причины сказал Лев XIII: „Франция не может забыть, что Провидение связало ее судьбу со Святым Престолом узами слишком прочными и слишком древними, чтобы ей когда-либо пожелать их нарушить. И именно в этом союзе был источник ее подлинного величия и чистейшей ее славы… Расстраивать этот традиционный союз значило бы лишать нацию части ее нравственной силы и великого влияния в мире”2.

5. Узы же, освятившие этот союз, двойне должны быть нерушимы оттого, что скреплены были договорами под присягой. Конкордат, заключенный Верховным Понтификом и французским правительством был, как и все подобного рода договоры, заключаемые между государствами, двусторонним соглашением, обязывающим обе стороны. Римский Понтифик с одной стороны и глава французского государства с другой торжественно обещали за себя и своих преемников сохранять нерушимость подписанного ими пакта. Посему к Конкордату применимо то же правило, что и ко всем международным договорам, а именно – закон наций, предписывающий, чтобы они никоим образом не могли быть аннулированы кем-либо из участников в одностороннем порядке. Святой Престол всегда с доскональной верностью соблюдал данные им обещания и всегда требовал той же верности и от государства. Эту истину не может отрицать ни один беспристрастный судья. Но сегодня государство, не спросясь никого, отрекается от подписанного им торжественного пакта. Этим оно нарушает свою клятву. Чтобы порвать с Церковью, чтобы освободиться от ее дружбы, оно ни перед чем не остановилось, и не помедлило возмутить Апостольский Престол этим нарушением закона наций, нарушить сам социальный и политический порядок – ибо обоюдное спокойствие народов в отношениях друг с другом зависит прежде всего от нерушимой верности и священного почтения, с которым они соблюдают договоры.

6. Величина оскорбления, нанесенного Апостольскому Престолу односторонним разрывом Конкордата, заметно усугубляется той манерой, в которой государство это сделало. Существует принцип, безоговорочно признаваемый и повсеместно соблюдаемый всеми нациями, согласно которому одна договаривающаяся сторона должна предупредить другую о том, что намеревается разорвать договор, ясным и эксплицитным образом. Но Святому Престолу не только не было сделано никакого подобного предупреждения, но и ни малейшего намека по этому вопросу. Таким образом, французское правительство не остановилось перед тем, чтобы отнестись к Апостольскому Престолу без обычного уважения и без вежливости, которую всегда соблюдают даже в отношениях с самыми малыми государствами. Его официальные лица, хотя и будучи представителями католической нации, презрели достоинство и власть Верховного Понтифика, высшего главы Церкви, тогда как им следовало явить больше почтения к этой власти, чем к любой иной политической власти – и тем большим должно было быть это уважение, что Святой Престол озабочен вечным благоденствием душ, и миссия его простирается повсюду.

7. Если Мы ныне перейдем к рассмотрению самого только что обнародованного закона по существу, то обретем в этом новую причину еще энергичнее протестовать против него. Если государство разорвало узы Конкордата и отделило себя от Церкви, оно должно, как естественным образом следует, сохранить ее независимость и позволить ей мирно пользоваться той свободой, которая гарантирована общим правом и которую оно лицемерно утверждало за нею. Ничего подобного сделано не было. Мы находим в законе множество ненужных и одиозно репрессивных положений, результат которых – помещение Церкви под владычество гражданских властей. Весьма прискорбно было Нам видеть, как государство вторгается в дела, находящиеся под исключительной юрисдикцией Церкви, и тем более оплакиваем Мы все это, поскольку государство, лишенное всякого чувства справедливости и правды, создало, таким образом, для Церкви Франции положение тяжкое, сокрушительное и лишающее ее самых святых прав.

8. Ибо положения нового закона противоречат тем основаниям, на которых Иисус Христос поставил Церковь. Писание учит нас – и Предание Отцов подтверждает это учение – что Церковь есть мистическое тело Христа, управляемое пастырями и учителями (Ефес. IV, 11 и далее) – общество людей, содержащее в своей пастве вождей, имеющих полную и совершенную власть управлять, учить и судить (Мф. XXVIII, 18-20; XVI, 18, 19; XVIII, 17; Тит. II, 15; II Кор. X, 6; XIII, 10. и т. д.) Отсюда следует, что Церковь по сути своей – общество неравное, сиречь – общество, включающее две категории лиц: пастырей и пасомых, тех, кто занимает место в различных степенях иерархии, и множество верных. Эти категории столь различны, что лишь пастырскому корпусу принадлежит необходимое право и власть выдвигать цели общества и направлять всех его членов к этим целям; единственный же долг множества – быть ведомым и, подобно послушному стаду, следовать за пастырями. Св. Киприан, Мученик, чудесно выражает эту истину, когда пишет: „Господь наш, чьи заповеди мы должны почитать и соблюдать, устанавливая епископское достоинство и природу Церкви, так обращается к Петру в Евангелии: Ego dico tibi, quia tu es Petrus, etc. [Я говорю тебе: ты – Петр, и т. д.] Посему, во всех превратностях времен и обстоятельств, устроение епископата и конституция Церкви остаются таковы, что Церковь стоит на епископах, и все ее действия управляются ими. – Dominus Noster, cujus praecepta metuere et servare debemus, episcopi honorem et ecclesiae suae rationem disponens, in evangelio loquitur et dicit Petro: Ego dico tibi quia tu es Petrus, etc… Inde per temporum et successionum vices Episcoporum ordinatio et Ecclesiae ratio decurrit, ut Ecclesia super Episcopos constituatur et omnis actus Ecclesiae per eosdem praepositos gubernetur” (св. Киприан, Epist. XXVII-XXVIII ad Lapsos, 11) Св. Киприан утверждает, что все это основано на Божественном законе, divina lege fundatum.Закон о разделении, в противоречие этим принципам, вверяет управление и руководство общественным богослужением не иерархическому корпусу, божественно установленному нашим Спасителем, а ассоциации, сформированной из мирян. Этой ассоциации он приписывает особую форму и характер юридического лица, и ее одну считает имеющей права и ответственность в глазах закона во всех вопросах, относящихся к религиозному культу. Именно эта ассоциация должна использовать церкви и священные здания, должна владеть церковной собственностью – движимой и недвижимой, должна распоряжаться (хотя и временно) резиденциями епископов и священников и семинариями! Должна управлять собственностью, собирать пожертвования и получать подаяния и наследства, предназначенные на религиозные нужды. Что же до иерархического корпуса пастырей, закон о них всецело молчит. Хотя он предписывает, чтобы религиозные ассоциации были устроены в соответствии с общими правилами религиозной организации, существование которой они должны обеспечивать, однако же авторы его позаботились объявить, что во всех спорах, могущих возникнуть по отношению к их собственности, единственным компетентным органом арбитража является Государственный Совет. Эти культовые ассоциации попадают, таким образом, в такое состояние зависимости от гражданских властей, что церковные власти, очевидно, не будут иметь на них влияния. С первого же взгляда ясно, что эти положения существенно нарушают права Церкви и противоречат ее Божественному устроению. К тому же закон в этих вопросах сформулирован не ясно и не четко, но столь расплывчато и столь открыто для произвольных суждений, что вполне можно опасаться, как бы его толкование не привело к величайшим бедам.

9. Кроме того, нельзя измыслить ничего более враждебного по отношению к свободе Церкви, чем этот закон. Ибо существованием культовых ассоциаций Закон о разделении препятствует пастырям осуществлять полноту своей власти и служения по отношению к верным; когда он приписывает Государственному Совету верховную юрисдикцию над этими ассоциациями и подчиняет их целому ряду правил, не входящих в общее право, затрудняя их формирование и еще больше – их деятельность; когда, провозгласив свободу публичного богослужения, он переходит к ограничению пользования ею множеством исключений; когда он лишает Церковь внутреннего управления церковными зданиями, чтобы передать эту функцию государству; когда он мешает проповеди католической веры и нравственности и устанавливает особый и жестокий кодекс наказаний для клириков – когда он санкционирует все эти положения и многие другие, им подобные, в которых остается широкое поле для произвольных решений, не ставит ли он Церковь в ситуацию унизительного подчинения и, под предлогом защиты общественного порядка, не лишает ли миролюбивых граждан, все еще составляющих огромное большинство во Франции, священного права практиковать свою религию? Посему государство вредит Церкви не только ограничением свободы культа (к которому Закон о разделении ложно сводит суть религии), но и поставлением препятствий ее влиянию, для народа всегда благотворному, и парализацией ее активности тысячью разных способов. Так, например, государство не удовлетворилось лишением Церкви монашеских орденов, этих драгоценных помощников в ее священной миссии, в преподавании и образовании, в трудах милосердия, но должно также отнять у нее и средства, необходимые для ее существования и осуществления ее миссии.

10. В дополнение к несправедливостям и ущемлениям, о которых мы уже поведали, Закон о разделении нарушает и попирает также и права Церкви на собственность. Отвергая всякую правду, он лишает Церковь огромной части наследия, принадлежащего ей по правам столь же многочисленным, сколь и священным; он закрывает и отменяет все благочестивые фонды, посвященные, на вполне законных основаниях, богопочитанию и попечению об умерших. Средства, предоставленные щедростью католиков на содержание католических школ и на работу различных благотворительных ассоциаций, связанных с религией, переданы мирским ассоциациям, в которых тщетно было бы искать хоть след религии. Этим закон нарушает не только права Церкви, но и официально и ясно выраженные намерения донаторов и завещателей. Весьма прискорбно для Нас также и то, что закон, презирая всякое право, провозглашает собственностью государства, департаментов или коммун церковные здания, возведенные до заключения Конкордата. Да, закон дозволяет их безвозмездное использование на неопределенный срок культовыми ассоциациями, но окружает это допущение столь многими и существенными оговорками, что в реальности оставляет все на полное усмотрение общественных властей. Более того, Мы питаем глубочайшие опасения за святость этих храмов, царственных обиталищ Божественного Величия, дорогих также и потому, что они окружены тысячами напоминаний о набожности французского народа. Ибо если они попадут в мирские руки, то им будет, несомненно, угрожать опасность осквернения!

11. Когда закон, упраздняя бюджет культов, освобождает государство от обязательств по оплате издержек на богослужения, он нарушает соглашение, заключенное в дипломатической конвенции, и в то же время творит великую несправедливость. По этому вопросу не может быть ни малейшего сомнения, ибо исторические документы ясно это подтверждают. Когда французское правительство приняло по Конкордату обязательство обеспечивать духовенство достаточным для достойного существования и нужд общественного богослужения содержанием, это было сделано не просто по щедрости – это обязательство было принято государством для того, чтобы принести хотя бы частичное возмещение Церкви, собственность которой была конфискована во время первой Революции. С другой стороны, когда Римский Понтифик по тому же Конкордату обязывался за себя и своих преемников, ради сохранения мира, не беспокоить обладателей собственности, отнятой у Церкви, то делал он это лишь на одном условии: при том, чтобы французское правительство навеки обязалось достаточно обеспечивать духовенство и оплачивать расходы на отправление божественного культа.

12. Есть, наконец, и еще один момент, по которому Мы не можем смолчать. Из-за того ущерба, который наносится интересам Церкви, новый закон обречен стать для вашей страны самым пагубным. Ибо не может быть сомнения в том, что он, увы, разрушит единство и согласие. А без такого единства и согласия ни одна нация не может долго жить или процветать. Поддержание совершенной гармонии должно быть самым пламенным желанием всякого человека во Франции, любящего свою страну и сердечно желающему ей спасения, особенно – при современном состоянии Европы. Что до Нас, то, следуя примеру Нашего предшественника и унаследовав от него особую привязанность к вашей нации, Мы не ограничились борьбой за сохранение полноправия религии ваших праотцев, но всегда старались способствовать единству меж вами в братском мире, сильнейшие узы которого в Наших глазах – религия. Посему Мы не можем без глубочайшего прискорбия наблюдать, как французское правительство только что совершило деяние, воспламеняющее на религиозной почве и без того слишком накаленные страсти, грозящее, таким образом, погрузить всю страну в хаос.

13. Таким образом, памятуя о своем апостольском долге и осознавая лежащую на Нас насущную обязанность защищать и охранять от всех напастей полную и абсолютную целостность священных и нерушимых прав Церкви, Мы, в силу верховной власти, вверенной Нам Богом, и на вышеизложенных основаниях, порицаем и осуждаем принятый во Франции Закон о разделении Церкви и государства, как глубоко несправедливый по отношению к Богу, Которого он отрицает, и как выражающий принцип, согласно которому республика не признает никакого культа. Мы порицаем и осуждаем его как нарушающий естественное право, закон наций и верность договорам; как противоречащий Божественному устроению Церкви, ее неотъемлемым правам и ее свободе; как нарушающий справедливость и попирающий права собственности, приобретенные Церковью на множестве оснований, и, вдобавок, на основе Конкордата. Мы порицаем и осуждаем его как весьма оскорбительный для достоинства сего Апостольского Престола, для Нашей собственной персоны, для епископата, для духовенства и для всех католиков Франции. Посему Мы торжественно и со всей своей силой протестуем против представления, принятия и обнародования этого закона, объявляя, что никогда не признаем его использования против неотторжимых прав Церкви.

14. Мы вынуждены были обратиться с этими вескими словами к вам, досточтимые братья, к народу Франции и всего христианского мира, чтобы явить совершившееся в истинном свете. Воистину, глубока печаль Наша, когда Мы взираем в будущее и видим те несчастья, что принесет этот закон народу, столь нежно Нами любимому. Еще больше тяготят Нас мысли об испытаниях, страданиях и бедствиях всякого рода, ожидающих вас, досточтимые братья, и все ваше духовенство. Да, среди этих сокрушений избавляемся Мы от чрезмерной печали и отчаянья, когда разум Наш обращается к Божественному Провидению, столь богатому милостями, и к надежде, тысячекратно оправдавшейся, что Иисус Христос не оставит Свою Церковь и никогда не лишит ее Своей неизменной помощи. И посему Мы далеки от того, чтобы чувствовать какой-либо страх за Церковь. Сила ее и устойчивость – Божественны, как с триумфом доказывает опыт веков. Мир знает о бесконечных бедствиях, каждое страшней предыдущего, постигавших ее за это долгое время – но там, где все сугубо человеческие установления неизбежно должны были рухнуть, Церковь черпала из своих испытаний лишь свежие силы и богатейшую плодоносность. Что же до принимавшихся против нее гонительных законов, то, как учит история, даже и в недавние времена – и сама Франция подтверждает этот урок – они, будучи выкованы ненавистью, в конце концов отменялись мудростью, когда обнаруживалось, что они пагубны для интересов государства. Подай Бог, чтобы те, кто ныне у власти во Франции, вскоре могли последовать в этом примеру своих предшественников. Подай Бог, чтобы они могли, под аплодисменты всех добрых людей, поспешить вернуть религии – источнику цивилизации и процветания – честь, надлежащую ей, вместе с ее свободой.

15. Тем временем, пока гонения продолжаются, чада Церкви, облачившись в оружия света (Рим. XIII, 12), должны все свои силы приложить к защите Истины и справедливости – таков их долг всегда, а ныне – более, нежели когда-либо. На это святое дело вы, досточтимые братья, поставленные быть учителями и вождями, положите все силы того неусыпного и неутомимого рвения, которому французский епископат дал, к чести своей, столь много общеизвестных свидетельств. Но превыше всего Мы желаем, – ибо это весьма важно, – чтобы во всем, что вы предпринимаете ради защиты Церкви, вы старались обеспечить совершеннейшее единство сердец и воли. Твердое намерение Наше – дать вам в подобающее время практические наставления, которые послужат вам четким правилом поведения среди огромных трудностей нынешнего времени. И Мы заранее уверены, что вы верно им будете следовать. Между тем продолжайте же спасительный труд, что свершаете; стремитесь как можно сильней возжечь набожность среди народа; распространяйте шире и шире преподавание христианского учения; храните души, вам вверенные, от заблуждений и соблазнов, ждущих их повсюду; наставляйте, предостерегайте, ободряйте, утешайте свою паству, и исполняйте для нее все обязанности, возложенные на вас вашим пастырским служением. В труде этом вы, конечно же, обретете неутомимых соработников в лице своего духовенства. Оно богато людьми, замечательными своим благочестием, познаниями и преданностью Святому Престолу, и Мы знаем, что оно всегда готово безоговорочно посвятить себя, под вашим руководством, делу триумфа Церкви и вечного спасения душ. Духовенству поймет также, конечно, что среди нынешних нестроений его должны вдохновлять те же чувства, что некогда испытывали апостолы, радовавшиеся, что за имя Иисуса удостоились принять бесчестие, „gaudentes quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati” (Деян. V, 12). Мужественно встанет оно тогда за права и свободы Церкви, никого, однако, не обижая. Паче того – в решимости своей сохранить милосердие, как особо обязаны служители Иисуса Христа, они будут отвечать на беззаконие – справедливостью, на оскорбление – кротостью, на дурное обращение – благословениями.

16. Теперь же Мы обратимся к вам, католики Франции, прося вас принять Наши слова как свидетельство глубочайшей привязанности, с которой Мы никогда не переставали любить вашу страну, и как утешение вам среди ужасных бед, которые вам придется пережить. Вы знаете цель нечестивых сект, возлагающих ярмо на главы ваши, ибо они и сами провозгласили ее с циничной дерзостью: „Раскатоличить Францию”. Они хотят выкорчевать из ваших сердец последние следы веры, покрывшей отцов ваших славою, соделавшей страну вашу великой и процветающей среди народов, поддерживающей вас в испытаниях, приносящей спокойствие и мир в ваши дома и открывающей вам путь к вечному блаженству. Вы чувствуете, что обязаны защитить эту веру всей душой своей. Но не обманывайтесь – все труды и усилия будут бесполезны, если вы будете пытаться отразить наносимые вам удары, не объединившись прочно. Посему отбросьте же всякие причины разделения, что могут существовать меж вами. И сделайте, что необходимо, дабы обеспечить вам единство прочное, как должно быть у людей, сражающихся за общее дело, особенно – когда дело это из тех, за победу которого всякий должен стремиться пожертвовать чем-то из своих частных мнений. Если вы желаете, по мере сил своих и согласно со своим насущным долгом, сохранить религию ваших предков от опасностей, которым она сейчас подвергается, задача первостепенной важности для вас – явить большую степень отваги и щедрости. Мы уверены в том, что щедрость эту вы явите, и будучи щедры к служителям Божьим, склоните Бога быть все более и более щедрым к вам.

17. Что же до защиты религии, то, если вы желаете предпринять ее достойным образом и производить разумно и результативно, то прежде всего необходимы две вещи: вы должны столь верно строить себя по заповедям христианского закона, чтобы все действия ваши и вся ваша жизнь была к чести веры, которую вы исповедуете, а затем – вы должны быть тесно соединены с теми, чье особое служение – охранять религию, со своими священниками, своими епископами и, превыше всего, с Апостольским Престолом, являющимся осевым стержнем католической веры и всего, что может быть сделано во имя ее. Так вооружившись для битвы, выступайте бесстрашно на защиту Церкви; но заботьтесь о том, чтобы полагаться всецело на Бога, ради дела Коего трудитесь, и не преставайте молить Его о помощи.

18. Что до Нас, то сколь долго вы должны будете бороться против угрозы, столь Мы сердцем и душою будем средь вас; труды, тяготы и страдания – их разделим Мы со всеми вами; и изливая Богу, основавшему Церковь и всегда ее хранящему, Наши смиренные и настойчивые молитвы, Мы будем просить Его обратить милостивый взор на Францию, избавить ее от бурь, выпущенных над нею, и, по заступничеству Непорочной Девы Марии, скоро вернуть ей благословения спокойствия и мира.

19. В залог сих небесных даров и в знак Нашего особого благоволения, Мы от всего сердца Нашего уделяем вам, досточтимые братья, вашему духовенству и всему французскому народу апостольское благословение.

 

Дано в Риме, у св. Петра, 11 февраля, в год 1906, Понтификата Нашего третий.

 

Pius PP X

 

1 Энц. „Immortale Dei”, 1 ноября 1885 г.

2 Обращение к французским паломникам, 13 апреля 1888 г.

Vehementer Nos

informacje

Do naszych ukochanych synów, Francois Marie Richarda, kardynała arcybiskupa Paryża; Victora Lucien Lecota, kardynała arcybiskupa Bordeaux; Pierra Hectora Couillie, kardynała arcybiskupa Lyonu, Josepha Guillaume Laboure, kardynała arcybiskupa Rennes i do wszystkich naszych wielebnych braci, arcybiskupów i biskupów i do całego duchowieństwa i ludu Francji.

Wielebni bracia, ukochani synowie, pozdrowienie i apostolskie błogosławieństwo!

Nasza dusza pełna jest po brzegi troski, a Nasze serce przepełnia zgryzota gdy Nasze myśli skupiają się na was. Czy w istocie mogłoby być inaczej, bezpośrednio po tym, jak ogłoszono prawo, które brutalnie zerwało stare więzy, łączące wasz naród ze Stolicą Apostolską, tworząc dla Kościoła katolickiego we Francji sytuację, na jaką nie zasłużył i ze wszech miar godną opłakania? Jest to, ponad wszelką wątpliwość, wydarzenie wielkiego znaczenia, nad którym muszą ubolewać wszyscy ludzie prawo myślący, gdyż jest ono katastrofalne zarówno dla społeczeństwa, jak dla religii; lecz jest to wydarzenie, które nie może zaskoczyć nikogo, kto zwracał uwagę na politykę religijną, jaką prowadzono we Francji w ostatnich latach. Dla was, Wielebni bracia, nie będzie to oczywiście nic nowego, ani nieznanego; byliście świadkami wielu straszliwych ciosów wymierzanych religii od czasu do czasu przez władze publiczne. Widzieliście świętość i nienaruszalność chrześcijańskiego małżeństwa sprofanowane przez sprzeczne z nimi akty prawne; zeświecczone szkoły i szpitale; kleryków oderwanych od swoich studiów i kościelnej dyscypliny, a poddanych służbie wojskowej; zgromadzenia religijne rozproszone, ograbione i zniszczone, a ich członków w większej części sprowadzonych do życia w nędzy, bez środków egzystencji. Pozostałe legalne metody postępowania, które wszyscy znacie, są następujące: prawo zarządzające publiczne modlitwy na początku i końcu każdej sesji parlamentu zostało zniesione; znaki żałoby, tradycyjnie przestrzegane na pokładach statków w Wielki Piątek, zostały zakazane; wymazany został religijny charakter przysięg sądowych; wszystkie działania i symbole służące w jakikolwiek sposób dla przywołania idei religii zostały wygnane precz z sądów, szkół, armii, marynarki, jednym słowem: ze wszystkich publicznych instytucji. Te i inne środki, które wciąż, jedne po drugich, rzeczywiście oddzielają Kościół od państwa, są jednymi z wielu kroków, poczynionych z zamiarem, by osiągnąć zupełny i oficjalny rozdział Kościoła i państwa, jak to ich twórcy publicznie i często przyznają.

Z drugiej strony, Stolica Apostolska nie oszczędzała absolutnie żadnych środków, by uniknąć tak wielkiej katastrofy. Podczas gdy wśród wielkich trudów, ostrzegała wytrwale tych, którzy stali na czele publicznych spraw we Francji i nieustająco starała się zniweczyć ogrom zła, który był pewnym rezultatem prowadzonej przez nich polityki rozdziału Kościoła od państwa, w tym samym czasie szczodrobliwie roztaczała nad Francją najbardziej uderzające dowody pobłażliwego uczucia. Racją tego była nadzieja, że wdzięczność powstrzyma tych polityków w ich zmierzającej ku przepaści drodze i doprowadzi ich do rezygnacji z zamyślonych przez nich projektów. Lecz wszystko to było na darmo – Nasze napomnienia, pełne dobrej woli rady, wysiłki Naszych Poprzedników i Nasze. Wrogowie religii, czego dawno pragnęli, ostatecznie odnieśli sukces za sprawą przemocy, jakiej się dopuścili, wbrew waszym prawom jako katolickiego narodu i wbrew życzeniom wszystkich, którzy myślą w sposób prawy. Dlatego w chwili tak poważnej dla Kościoła, napełnieni poczuciem Naszej Apostolskiej odpowiedzialności, uznaliśmy za Nasz obowiązek zabrać głos i otworzyć Nasze serce przed wami, Wielebni bracia, przed waszym duchowieństwem i ludem, przed wami wszystkimi, których zawsze darzyliśmy szczególnym uczuciem, a których teraz, co jest naszym jedynym prawem, kochamy z większą czułością, niźli kiedykolwiek.

To, że państwo musi być oddzielone od Kościoła, jest poglądem absolutnie fałszywym, najbardziej szkodliwym błędem. Pogląd ten, opierając się na zasadzie, wedle której państwo nie musi uznawać jakiegokolwiek religijnego kultu, w pierwszym rzędzie winny jest wielkiej niesprawiedliwości wobec Boga, gdyż Stwórca człowieka jest także Tym, który ufundował ludzkie społeczności i utrzymuje je w istnieniu, tak jak utrzymuje nasze istnienie. Dlatego winniśmy Mu nie tylko prywatny kult, ale publiczne i społeczne oddawanie czci, dla uhonorowania Go. Poza tym, pogląd taki jest oczywistą negacją porządku nadprzyrodzonego. Ogranicza on działanie państwa do pościgu za pomyślnością ogółu jedynie w tym życiu, jakby był to wyłączny cel politycznych społeczności i całkowicie na nim się skupia, zaś w żaden sposób nie zwraca uwagi (tłumacząc, że jest mu to obce) na ostateczny cel tych społeczności, którym jest wieczna szczęśliwość, jaka jest celem ludzi po tym krótkim życiu. Lecz skoro obecny porządek rzeczy jest tymczasowy i ma na celu osiągnięcie przez człowieka tego, co jest dla niego największym i absolutnym dobrem, to z tego również wynika, że świecka władza musi nie tylko nie czynić przeszkód temu celowi, lecz tak nas musi wspomagać, by był on naszym udziałem. Ten sam pogląd wywraca porządek, opatrznościowo ustanowiony przez Boga w świecie, który wymaga harmonijnego porozumienia między dwoma społeczeństwami (państwem i Kościołem). I choć obydwa, zarówno świeckie jak i religijne społeczeństwo, korzystają z właściwej sobie sfery, to ów boski porządek sprawuje władzę nad nimi. Z konieczności prowadzi to do tego, że wiele rzeczy wspólnie im przynależy, ze względu na co obydwie społeczności muszą utrzymywać ze sobą relację. Usuńcie porozumienie między Kościołem a państwem, a skutkiem tego będzie to, że te wspólne sprawy staną się źródłem ostrych dyskusji, z obydwu stron, co spowoduje, że dostrzeżenie, gdzie leży prawda stanie się największą trudnością i z pewnością powstanie wielki zamęt. Ostatecznie, pogląd ten wyrządza wielką krzywdę samemu społeczeństwu świeckiemu, ponieważ nie może ono dalej funkcjonować, lub trwać długo, gdy należne miejsce nie jest pozostawione religii, która jest najwyższym rządcą i królewskim nauczycielem we wszystkich zagadnieniach dotyczących praw i obowiązków ludzi. Dlatego Rzymscy Papieże nigdy nie milczeli, gdy wymagały tego okoliczności, w obalaniu i potępieniu nauki dotyczącej rozdziału Kościoła i państwa. Nasz znamienity poprzednik, Leon XIII, w sposób szczególny, często i z wielką powagą wyłożył katolickie nauczanie na temat relacji, jaka powinna utrzymywać się między tymi dwoma społecznościami. Mówi on: „Z konieczności musi istnieć między nimi odpowiednie zjednoczenie, które słusznie może być porównane z tym, jakie istnieje między ciałem a duszą”. I stwierdza dalej: „Państwa nie mogą bez wielkiej winy postępować jak gdyby Boga wcale nie było, troskę o religię jakby do nich nie należącą albo nieprzydatną odrzucać (…) Chcieć zaś Kościół przez Boga samego ustanowiony od życia publicznego, od ustawodawstwa, od kształcenia młodzieży, od rodziny odepchnąć, jest to wielki i zgubny błąd” (1).

I jeśli prawdą jest, że każde chrześcijańskie państwo czyni coś wybitnie katastrofalnego i nagannego, oddzielając się od Kościoła, to tym bardziej godne największego ubolewania jest, że Francja, ze wszystkich narodów na świecie, mogłaby prowadzić taką politykę; Francja, w której Stolica Apostolska w ciągu stuleci znajdowała tak wielkie i szczególne upodobanie; Francja, której wszelkie powodzenie i chwała tak bardzo związane były zawsze z ćwiczeniem się w chrześcijańskiej cnocie i szacunkiem dla religii. Leon XIII prawdziwie miał dobry powód, by powiedzieć: „Francja nie może zapomnieć, że Opatrzność zjednoczyła jej los ze Stolicą Apostolską więzami tak mocnymi i tak starymi, że nigdy nie powinna pragnąć ich zerwania. To właśnie zjednoczenie jest źródłem jej rzeczywistej wielkości i najczystszej chwały. Naruszenie tego tradycyjnego zjednoczenia byłoby pozbawieniem narodu jego moralnej siły i wywarłoby wielki wpływ na świat” (2).

Więzi, które uświęcały to zjednoczenie, powinny być podwójnie chronione przed złamaniem i zbezczeszczeniem, z tej racji, że zostały usankcjonowane przez zaprzysiężone porozumienia. Konkordat zawarty przez Najwyższego Kapłana i francuski rząd był, jak wszystkie układy tego rodzaju zawierane między państwami, dwustronną umową zobowiązującą obie strony do jej przestrzegania. Z jednej strony, Rzymski Papież, z drugiej zaś: głowa narodu francuskiego uroczyście ustalili zarówno we własnym, jak i swoich następców imieniu, utrzymać nienaruszony układ jaki podpisali. Stąd taka sama reguła stosuje się do Konkordatu jak i do wszystkich międzynarodowych porozumień, a mianowicie: prawo narodów, które nakazuje, że układ nie może zgoła być anulowany przez jedną tylko z zawierających go stron. Stolica Apostolska przestrzegała zawsze z sumienną wiernością zobowiązań, jakie podjęła i zawsze wymagała takiej samej wierności od państwa. To jest prawda, której żaden bezstronny sędzia nie może zaprzeczyć. Lecz dziś państwo, jedynie mocą własnej władzy, formalnie zniosło uroczystą ugodę, jaką zawarło. Jest to pogwałcenie zaprzysiężonej obietnicy. Państwo, zrywając więzi z Kościołem i uwalniając się od jego przyjaźni, nie poprzestało na tym: nie zawahało się dokonać aktu przemocy wobec Kościoła, przez naruszenie prawa narodów i własnego, społecznego i politycznego porządku – gdyż obopólne bezpieczeństwo narodów w ich wzajemnych relacjach zależy głównie od niewzruszonej wierności i świętego szacunku, z którym przestrzegają zawartych między sobą umów.

Rozmiar krzywdy wyrządzonej Stolicy Apostolskiej przez jednostronne zerwanie konkordatu stał się tym gorszy ze względu na sposób, w jaki państwo dokonało tego aktu. Jest zasadą niebudzącą wątpliwości i powszechnie przestrzeganą przez wszystkie narody, że zerwanie traktatu powinno być wcześniej dokładnie zapowiedziane, w sposób jasny i wyraźny, drugiej stronie przez tą, która zamierza położyć kres ugodzie. Lecz w tym przypadku nie tylko że nie przedstawiono Stolicy Apostolskiej żadnego zawiadomienia tego rodzaju, to ponadto nie dano najmniejszego znaku, który mógłby zapowiadać taki czyn. W taki oto sposób francuski rząd nie zawahał się potraktować Stolicy Apostolskiej bez zwykłego szacunku i bez grzeczności, której nie pomija się nawet w układach z najmniejszymi państwami. Jego urzędnicy, choć reprezentowali sobą katolicki naród, okazali pogardę godności i władzy Najwyższemu Kapłanowi, Głowie Kościoła, podczas gdy powinni okazać większy szacunek dla tej władzy niż dla jakiejkolwiek innej władzy politycznej i szacunek o tyle większy, że wynikający z faktu, iż Stolica Apostolska troszczy się o wiekuiste dobro dusz i ta jej misja rozciąga się na wszystek świat.

Gdy rozważamy teraz prawo, które zostało niedawno ogłoszone, znajdujemy w nim nowy powód, by zaprotestować przeciw niemu jeszcze bardziej energicznie. Gdy państwo złamało więzy konkordatu i oddzieliło się od Kościoła, powinno – w ramach naturalnych konsekwencji tego faktu – pozostawić Kościołowi jego niezależność i zezwolić mu cieszyć się w pokoju tą wolnością, gwarantowaną przez wspólne prawo, którą to wydaje się Kościołowi przyznawać. Nic takiego się nie dokonało. Dostrzegamy w tym prawie wiele wyjątkowych i budzących wstręt ograniczających zastrzeżeń, które skutkują poddaniem Kościoła pod dominację władzy świeckiej. Jest dla nas źródłem pełnego goryczy zmartwienia spoglądanie na państwo, które w ten sposób wkracza w sprawy podlegające wyłącznej jurysdykcji Kościoła; bolejemy nad tym wszystkim tym bardziej dla tej racji, że państwo, w którym umarło wszystkie wyczucie sprawiedliwości i słuszności, stworzyło tym samym dla Kościoła we Francji sytuację ciężką, druzgocącą i przytłaczającą dla jego najświętszych praw.

Wszystko to dla tej przyczyny, że zapisy nowego prawa stoją w sprzeczności z fundamentalną zasadą, na której Jezus Chrystus założył swój Kościół. Pismo Święte uczy nas, a tradycja Ojców potwierdza to nauczanie, że Kościół jest mistycznym ciałem Chrystusa, rządzonym przez Pasterzy i Doktorów (1 Ef, 4, 2 nn) – społecznością ludzi, która spośród siebie bierze swych przywódców, zaś ci mają pełne i doskonałe władze dla sprawowania rządów, nauczania i sądzenia (Mt 28, 18-20; 16, 18-19; 18, 17; Tt 2, 15, 2 Kor 10, 6; 13, 10, itd.). Wynika z tego, że Kościół ze swej istoty społecznością hierarchiczną, to znaczy społecznością złożoną z osób tworzących dwie kategorie, pasterzy i owce, osób pełniących różne stopnie w hierarchii i całą rzeszę wiernych. Tak różne od siebie są to kategorie, że tylko wspólnota pasterzy dzierży konieczne prawo i władzę ustalania celów tej społeczności i kierowania wszystkimi jej członkami ku temu celowi; jedynym obowiązkiem wspólnoty wiernych jest przyzwolenie na bycie kierowanymi, i jak przystało posłusznemu stadu, podążanie za pasterzami. Święty Cyprian, męczennik, wyraził tę prawdę w godny podziwu sposób, pisząc: „Nasz Pan, którego zasady musimy czcić i przestrzegać, ustanawiając godność biskupią i naturę Kościoła, zwrócił się w ewangelii do Piotra tymi słowami: «Ja Tobie powiadam, że tyś jest Piotr (Ego dico tibi, quia tu es Petrus)», itd. Stąd, poprzez wszystkie czasy i bez względu na okoliczności, porządek hierarchii i fundamentalna zasada Kościoła decydowały, iż Kościół opiera się na biskupach i że to oni kierują jego wszystkimi czynami” (3). Święty Cyprian stwierdza, iż wszystko to opiera się na boskim prawie: „divina lege fundatum”. Prawo rozdziału [państwa od Kościoła], w przeciwieństwie do tych zasad wyznacza administrację i nadzór nad publicznym kultem nie hierarchicznemu ciału boski sposób ustanowionemu przez naszego Zbawiciela, lecz stowarzyszeniu ustanowionemu przez świeckich. Stowarzyszeniu temu przyznane zostały specjalne formy i osobowość prawna. Uznaje się je wyłącznie za mające prawa i ponoszące odpowiedzialność w oczach prawa we wszystkich kwestiach odnoszących się do kultu religijnego. To stowarzyszenie zarządza kościołami i nieruchomościami, ma w posiadaniu kościelną własność, rzeczywiście i osobowo, ma do swej dyspozycji (choć tylko tymczasowo) rezydencje biskupów i księży, a także seminaria; jest administratorem kościelnego mienia, kontroluje finanse, odbiera daniny i donacje uczynione na rzecz kultu religijnego. Natomiast prawo milczy zupełnie na temat hierarchicznego ciała pasterzy [Kościoła]. I nawet jeśli zapisano, że te stowarzyszenia do spraw kultu zostały ustanowione w zgodzie z ogólnymi zasadami organizacji kultu, których istnieniu miały dawać rękojmię, to któż w istocie będzie przywiązywał wagę do tych deklaracji, skoro we wszystkich sporach, jakie mogą powstać ze względu na własność tych stowarzyszeń, właśnie władza państwowa jest jedynym kompetentnym trybunałem. Te stowarzyszenia ds. kultu [religijnego] są zatem tak zależne od władz świeckich, że, rzecz oczywista, władze duchowne nie będą miały nad nimi żadnej mocy. To staje się oczywiste od pierwszego wejrzenia: wszystkie te ustawy poważnie naruszają prawa Kościoła i stoją w sprzeczności do jego boskiej natury. Ponadto, prawo w tych kwestiach nie jest wyrażone w jasnych i precyzyjnych terminach, lecz zostało pozostawione ogólnikom i jest tak otwarte na arbitralne decyzje, iż widać, że zostało celowo pomyślane jako obfite źródło największego zamieszania.

Poza tym, nic bardziej wrogiego wolności Kościoła niźli to prawo nie mogło zostać obmyślone. A to dla tej przyczyny, że wraz z istnieniem stowarzyszeń ds. kultu, prawo o rozdziale państwa od Kościoła utrudnia pasterzom wykonywanie pełni ich władzy i urzędu wobec wiernych. Tak też prawo to przypisało władzy państwa najwyższą jurysdykcję nad tymi stowarzyszeniami i poddało je całej serii postanowień nie zawartych w prawie ogólnym, utrudniając tym samym ich tworzenie i czyniąc jeszcze trudniejszym ich istnienie; tak też po ogłoszeniu wolności kultu publicznego przystąpiono do ograniczania ich działalności poprzez niezliczoną liczbę utrudnień; tak też ograbiło Kościół z wewnętrznych regulacji kościelnych, by funkcje te przyznać państwu; tak też uniemożliwiło nauczanie katolickiej wiary i moralności i powołało do życia surowe i wyjątkowe prawo karne dla osób duchownych; czy zatem sankcje wynikające ze wszystkich tych zapisów prawnych i wiele innych tego samego rodzaju, których szeroki zakres dopuszcza arbitralne rządzenie, nie mają na celu postawienia Kościoła w upokarzającej go pozycji i (pod pretekstem obrony porządku publicznego) pozbawienia pokojowo nastawionych obywateli, którzy wciąż stanowią ogromną większość we Francji, świętego prawa praktykowania ich religii? Stąd krzywda, jaką państwo wyrządza Kościołowi nie sprowadza się wyłącznie do ograniczania praktyki kultu religijnego (do której prawo o rozdziale państwa i Kościoła fałszywie sprowadza istotę religii), lecz polega też na ograniczaniu jego wpływu, który zawsze wywiera na ludziach dobroczynny skutek, a także na paraliżowaniu działalności Kościoła na tysiące różnorakich sposobów. Stąd, przykładowo, państwo nie zadowoliło się pozbawieniem Kościoła przysługujących mu praw religijnych, owego cennego narzędzia Kościoła w pełnionej przezeń świętej misji, praw dotyczących nauczania i edukacji, pełnionych dzieł miłosierdzia, lecz musiało pozbawić go także doczesnych dóbr, składających się na ludzkie środki, konieczne dla jego istnienia i do realizacji jego misji.

Na dodatek, do wszelkiego zła i krzywd, któreśmy dotąd wyłożyli, prawo o rozdziale państwa od Kościoła naruszyło i zdeptało z ziemią prawa własności Kościoła. Na przekór wszelkiej sprawiedliwości, prawo to odebrało Kościołowi wielką część ofiarowanych mu donacji, które należały doń na mocy zarazem licznych, jak i świętych praw; prawo to zakazało i anulowało wszystkie świątobliwe fundacje poświęcone, z doskonałą legalnością, boskiemu kultowi i wstawiennictwu za zmarłych. Dobra doczesne podarowane przez szczodrobliwych katolików dla utrzymania katolickich szkół i dorobek przeróżnych dzieł miłosierdzia związanych z działalnością religijną został przekazany świeckim stowarzyszeniom, w których byłoby rzeczą próżną szukać najmniejszych śladów religii. W kwestii tej naruszono nie tylko prawa Kościoła, lecz także oficjalną i wyraźną wolę donatorów i testatorów. To także jest dla Nas przedmiotem głębokiego żalu, że prawo, w pogardzie dla wszystkich praw, ogłasza jako własność państwa, departamentów i gmin, kościelne budowle pochodzące jeszcze sprzed czasów konkordatu. To prawda, prawo o rozdziale państwa od Kościoła przyznaje łaskawie, na czas nieokreślony, użytkowanie tych budowli przez stowarzyszenia ds. kultu religijnego, lecz obwarowało to ustępstwo tak licznymi i poważnymi obostrzeniami, że w rzeczywistości to władze publiczne dysponują nimi w zupełności. Ponadto, odczuwamy największe obawy o świętość tych świątyń, dostojnego schronienia Boskiego Majestatu, otoczonego w tysiącach przypadków czułą pamięcią dla pobożności francuskiego ludu. Są one zagrożone pewną profanacją, jeśli znajdą się w rękach świeckich.

Prawo to, znosząc świadczenia budżetowe na rzecz kultu, uwalnia państwo z ponoszenia kosztów związanych z kultem religijnym i narusza zobowiązania wynikające z umowy dyplomatycznej, dopuszczając się tym samym wielkiej niesprawiedliwości. W tej kwestii nie może być cienia wątpliwości, gdyż dokumenty historyczne potwierdzają ją najzupełniej. Gdy rząd francuski przyjął w ramach konkordatu zobowiązanie o wypłacaniu duchowieństwu dochodów wystarczających dla ich godnego życia i na potrzeby publicznej służby, ustalenia te nie były bynajmniej nieuzasadnione – było to zobowiązanie uczynione przez państwo by – ostatecznie jedynie po części – uczynić za dość Kościołowi, którego własność została skonfiskowana w czasie pierwszej rewolucji. Z drugiej zaś strony, gdy Papież w tymże konkordacie zobowiązywał siebie i swoich następców, w imię pokoju, nie niepokoić posiadaczy majętności odebranej w ten sposób Kościołowi, uczynił to tylko pod jednym warunkiem: że rząd francuski zobowiąże się na zawsze do łożenia odpowiednich środków finansowych na duchowieństwo i do utrzymania kosztów kultu boskiego w sferze publicznej.

Ostatecznie, jest jeszcze jedna kwestia, co do której nie możemy milczeć. Oprócz krzywdy, którą rozdział państwa od Kościoła wyrządził interesom samego Kościoła, nowemu prawu przeznaczone jest być najbardziej niszczycielskim dla waszego kraju. Gdyż nie ma wątpliwości co do tego, że jest ono pożałowania godnym niszczeniem jedności i zgody. Zaś bez takiej jedności i zgody nie może długo żyć ani pomyślnie się rozwijać. Szczególnie w obecnej sytuacji Europy utrzymanie doskonałej harmonii musi być najbardziej żarliwym życzeniem każdego we Francji, kto kocha swój kraj i w swoim sercu pragnie jego ocalenia. Co do nas, podążając za przykładem Naszego Poprzednika i dziedzicząc po Nim szczególne upodobanie do waszego narodu, nie powściągamy samych siebie w dążeniach do utrzymania pełni praw religii waszych przodków, lecz zawsze, z tym braterskim pokojem, którego najsilniejszą więzią jest religia, jaką zawsze mamy przed oczyma, usiłujemy przyczyniać się do jedności między wami. Dlatego nie możemy – bez najgłębszego smutku – patrzeć na to, jak francuski rząd dopuścił się właśnie czynu, który na religijnym gruncie rozpala namiętności, już niebezpiecznie rozniecone, które dlatego wydają się być obliczone na pogrążenie całego kraju w nieporządku.

Stąd, mając na względzie Naszą Apostolską odpowiedzialność i świadomość obowiązków władzy spoczywających na nas co do obrony i zachowania przeciw wszystkim atakom pełni i absolutnej integralności świętych i nienaruszalnych praw Kościoła, z racji najwyższej władzy, którą zawierzył nam Bóg, i korzystając z mocy nauczania, ganimy i potępiamy prawo, wprowadzone we Francji dla rozdzielenia państwa i Kościoła, jako głęboko niesprawiedliwe wobec Boga, któremu zaprzecza, i jako ustanawiające zasadę, że Republika nie uznaje żadnego kultu religijnego. Ganimy i potępiamy to prawo jako łamiące prawo naturalne, prawo narodów i jako łamiące wierność zawartym układom; jako przeciwne boskiej naturze Kościoła, wynikającym z jego istoty prawom i jego wolności; jako niszczące sprawiedliwość i wdeptujące w ziemię prawa własności, które Kościół nabył z wielu tytułów, a nadto z racji konkordatu. Ganimy i potępiamy to prawo jako poważną obrazę godności Stolicy Apostolskiej, Naszej Osoby, Episkopatu, duchowieństwa i wszystkich katolików we Francji. Dlatego też protestujemy uroczyście i z całych Naszych sił przeciw przedstawieniu, wprowadzeniu i ogłoszeniu tego prawa, twierdząc, iż nigdy nie będzie ono wiązać wobec wiecznych praw Kościoła.

Zwracamy się tymi poważnymi słowy do was, Wielebni bracia, do ludu Francji i całego chrześcijańskiego świata, by ukazać w prawdziwym świetle to, co się dokonało. Zaiste, głębokie jest nasze cierpienie, gdy spoglądamy w przyszłość i widzimy wszelkie zło, jakie to prawo może przynieść ludowi tak czule przez Nas ukochanemu. I ponadto jesteśmy mocno poruszeni myślą o utrapieniach, cierpieniach i troskach wszelkiego rodzaju, jakie mogą spaść na was, Wielebni bracia, i na całe wasze duchowieństwo. Lecz, mimo tych druzgoczących trosk, jesteśmy wolni od nadmiernego poczucia nieszczęścia i zniechęcenia, gdy Nasz umysł zwraca się ku Boskiej Opatrzności, tak bogatej w miłosierdzie, i gdy opieramy się na nadziei, tysiące razy sprawdzonej, że Jezus Chrystus nie opuści swojego Kościoła, ani nigdy nie pozbawi go swego niezawodnego oparcia. Jesteśmy zatem nader dalecy od uczucia jakiegokolwiek strachu o Kościół. Jego siła i pewność jego trwania są od Boga, jak dowodzi tego z triumfem doświadczenie wieków. Świat zna niekończące się nieszczęścia, z których każde było straszniejsze od poprzedniego, a które powinny doprowadzić Kościół do upadku w ciągu tak długiego czasu jego istnienia, lecz tam, gdzie wszystkie czysto ludzkie instytucje musiały nieuchronnie ulec zniszczeniu, Kościół wychodził ze wszystkich swych prób z nowymi siłami i obfitszy w nowe dary. I podobnie co do krzywdzących praw, nałożonych na Kościół, historia uczy, nawet w ostatnich czasach, a Francja sama potwierdza tę lekcję, choć zapomnianą pod wpływem nienawiści, że ostatecznie są one mądrze uchylane, gdy okazują się niezgodne z interesem państwa. Bóg sprawi, że ci, którzy są obecnie przy władzy we Francji wkrótce pójdą za przykładem swoich poprzedników. Bóg sprawi, że wśród aplauzu wszystkich dobrych ludzi pospieszą, by przywrócić religii jej miejsce, jako źródła cywilizacji i pomyślności, by przywrócić religii jej cześć, która jest dla niej właściwa wespół z jej wolnością.

Tymczasem, tak długo jak trwają despotyczne prześladowania, dzieci Kościoła, wsparte mocą światła, muszą działać z całą mocą w obronie Prawdy i sprawiedliwości – zawsze jest to ich obowiązkiem, a dziś bardziej niż kiedykolwiek. Do tego świętego współzawodnictwa, wy, Czcigodni Bracia, którzy jesteście nauczycielami i strażnikami, powinniście wnieść całą moc czuwania i tej niestrudzonej gorliwości, którym ze względu na swą cześć francuski Episkopat dał tak wiele dobrze znanych dowodów. Lecz ponad wszystko pragniemy, gdyż jest to rzecz największej wagi, byście we wszystkich zamiarach, jakie przedsięweźmiecie dla obrony Kościoła usiłowali zapewnić najdoskonalsze zjednoczenie serc i woli. Jest Naszym mocnym zamiarem dać wam w stosownym czasie praktycznie wskazania, które będą wam służyć jako pewna zasada postępowania pośród olbrzymich trudności obecnego czasu. Już teraz jesteśmy pewni, że wiernie je wypełnicie. Tymczasem wciąż z pożytkiem czyńcie swoje dzieło, starajcie się rozpalać wśród ludzi reguły pobożności, tak bardzo jak to możliwe. Wspierajcie i rozpowszechniajcie coraz bardziej i bardziej nauczanie chrześcijańskiej nauki; przestrzegajcie powierzone wam dusze przed błędami i nakłanianiem do odstępstwa, jakie spotykają je ze wszystkich stron. Pouczajcie, ostrzegajcie, wspierajcie, pocieszajcie swe owce i wypełniajcie wobec nich swoje obowiązki, nałożone na was przez wasz pasterski urząd. W pracy tej znajdziecie z pewnością niestrudzonych współpracowników pośród waszego duchowieństwa. Jest ono bogate w ludzi nadzwyczaj obdarzonych pobożnością, wiedzą i oddaniem Stolicy Apostolskiej i wiemy, że zawsze gotowi są szczerze oddać samych siebie pod wasze rozkazy ze względu na triumf Kościoła i wieczne zbawienie dusz. Duchowieństwo z pewnością także zrozumie, że w czas obecnego pomieszania musi być natchnione uczuciami, wyrażonymi dawno temu przez Apostołów, uradowanych, że godni są cierpieć hańbę dla imienia Jezus: „cieszyli się, że stali się godni cierpieć dla imienia Jezusa” (Dz 5, 41). Dlatego odważnie będą stawać w obronie praw i wolności Kościoła, nie wykraczając przy tym przeciw nikomu. Więcej jeszcze, w swym nieustraszonym wysiłku dla zachowania miłosierdzia, do czego są szczególnie zobowiązani jako słudzy Jezusa Chrystusa, na nieprawość będą odpowiadać sprawiedliwością, na gniew łagodnością, na gwałt dobrodziejstwami.

Zwracamy się teraz do was, katolicy Francji, prosząc was byście przyjęli Nasze słowa jako świadectwo najczulszego uczucia, którym nigdy nie przestaliśmy darzyć waszego kraju i jako pocieszenie dla was pośród straszliwych nieszczęść, jakie macie do przejścia. Znacie cel bezbożnych sekt, które chyłkiem chcą wam narzucić swoją tyranię, gdy pośród siebie głoszą z cyniczną zuchwałością, że zdecydowane są „zdekatolicyzować” Francję. Chcą z korzeniami wydrzeć z waszych serc ostatni nawet ślad wiary, która okrywała chwałą waszych ojców, która uczyniła wasz kraj wspaniałym i pełnym bogactwa pośród innych narodów, która podtrzymywała was w waszych próbach, która wnosiła ciszę i pokój do waszych domów i która otworzyła wam drogę do wiekuistego szczęścia. Czujecie, że musicie bronić tej wiary z całej duszy. Nie żywcie jednak złudzeń, każda praca i wysiłek będą bezużyteczne, jeśli bez ugruntowania w jedności spróbujecie odrzucić czynione na was ataki. Dla tej przyczyny usuńcie wszelkie powody rozproszenia, jakie mogą istnieć pośród was. Czyńcie, co konieczne dla upewnienia się, że wasza jedność jest tak silna jak być powinna wśród ludzi, którzy walczą dla tej samej sprawy, szczególnie gdy dotyczy ona triumfu, dla którego każdy powinien chcieć poświęcić część własnych poglądów. Jeśli chcecie z całą siłą i wedle rządzącego wami obowiązku ocalić religię waszych przodków przed widocznymi niebezpieczeństwami, jest rzeczą pierwszej wagi, że wykażecie się powszechną zgodą i wielkodusznością. Mamy pewność, że okażecie tę wielkoduszność; a będąc wyrozumiali wobec sług Bożych, skłonicie Boga, by był znacznie bardziej miłosierny wobec was samych.

Jeśli chcecie się podjąć obrony wiary w najbardziej wartościowy sposób i sprostać temu wytrwale i owocnie, dwie rzeczy są jako pierwsze koniecznie potrzebne: musicie uczynić się tak wiernymi wobec zasad chrześcijańskiego prawa, by wszystkie wasze działania i całe wasze życie godne było wiary, którą wyznajecie, stąd też musicie być ściśle zjednoczeni z tymi, których szczególnym urzędem jest strzeżenie religii, czyli z waszymi kapłanami, biskupami, a ponad wszystko ze Stolicą Apostolską, która jest sworzniem wiary katolickiej i ze wszystkim, co może być czynione w Jej imię. Tak uzbrojeni na bój, idźcie bez lęku bronić Kościoła. Lecz baczcie, że cała wasza ufność jest w samym Bogu dla którego sprawy pracujecie i nigdy nie przestawajcie modlić się do Niego o pokój.

Co do Nas, jak długo będziecie zmagać się z niebezpieczeństwami, będziemy sercem i duszą pośród was. Będziemy się z wam dzielić Naszymi pracami, bólami, cierpieniami; będziemy wylewać przed Bogiem, który założył Kościół i zawsze go zachowuje, Nasze najbardziej pokorne i najusilniejsze modlitwy; będziemy błagać Go by zwrócił się z miłosierdziem ku Francji, dla ocalenia jej przed burzami, które rozwichrzyły się nad nią i będziemy błagać za pośrednictwem Niepokalanej Maryi Panny, by dał na powrót Francji uciszenie i pokój.

Jako gwarancję tych niebiańskich darów i dowód Naszej szczególnej dla was łaskawości, udzielamy wam z całego serca, Czcigodni Bracia, waszemu duchowieństwu i całemu ludowi Francji, apostolskiego błogosławieństwa.

Dan w Rzymie, u Świętego Piotra, dnia 11 lutego 1906 roku, w trzecim roku Naszego pontyfikatu.

Pius X

Przypisy:

(1) Leon XIII, encyklika „Immortale Dei”, 1 listopada 1885 r.

(2) Leon XIII, „Mowa do pielgrzymów francuskich”, 13 kwietnia 1888 r.

(3) Św. Cyprian, List XXVII-XXVIII, ad Lapsos 2, 1.

Vehementer Nos

informacje

VEHEMENTER NOS – ON THE FRENCH LAW OF SEPARATION

Encyclical of Pope Pius X promulgated on February 11, 1906.

To Our Well-beloved Sons, Francois Marie Richard, Cardinal Archbishop of Paris; Victor Lucien Lecot, Cardinal Archbishop of Bordeaux; Pierre Hector Couillie, Cardinal Archbishop of Lyons; Joseph Guillaume Laboure, Cardinal Archbishop of Rennes; and to all Our Venerable Brethren, the Archbishops and Bishops, and to all the Clergy and People of France.

Venerable Brethren, Well Beloved Sons, Health and the Apostolic Benediction.

Our soul is full of sorrowful solicitude and Our heart overflows with grief, when Our thoughts dwell upon you. How, indeed, could it be otherwise, immediately after the promulgation of that law which, by sundering violently the old ties that linked your nation with the Apostolic See, creates for the Catholic Church in France a situation unworthy of her and ever to be lamented? That is, beyond question, an event of the gravest import, and one that must be deplored by all the right-minded, for it is as disastrous to society as it is to religion; but it is an event which can have surprised nobody who has paid any attention to the religious policy followed in France of late years. For you, Venerable Brethren, it will certainly have been nothing new or strange, witnesses as you have been of the many dreadful blows aimed from time to time by the public authority at religion. You have seen the sanctity and the inviolability of Christian marriage outraged by legislative acts in formal contradiction with them; the schools and hospitals laicized; clerics torn from their studies and from ecclesiastical discipline to be subjected to military service; the religious congregations dispersed and despoiled, and their members for the most part reduced to the last stage of destitution. Other legal measures which you all know have followed: the law ordaining public prayers at the beginning of each Parliamentary Session and of the assizes has been abolished; the signs of mourning traditionally observed on board the ships on Good Friday suppressed; the religious character effaced from the judicial oath; all actions and emblems serving in any way to recall the idea of religion banished from the courts, the schools, the army, the navy, and in a word from all public establishments. These measures and others still which, one after another really separated the Church from the State, were but so many steps designedly made to arrive at complete and official separation, as the authors of them have publicly and frequently admitted.

On the other hand the Holy See has spared absolutely no means to avert this great calamity. While it was untiring in warning those who were at the head of affairs in France, and in conjuring them over and over again to weigh well the immensity of the evils that would infallibly result from their separatist policy, it at the same time lavished upon France the most striking proofs of indulgent affection. It has then reason to hope that gratitude would have stayed those politicians on their downward path, and brought them at last to relinquish their designs. But all has been in vain-the attentions, good offices, and efforts of Our Predecessor and Ourself. The enemies of religion have succeeded at last in effecting by violence what they have long desired, in defiance of your rights as a Catholic nation and of the wishes of all who think rightly. At a moment of such gravity for the Church, therefore, filled with the sense of Our Apostolic responsibility, We have considered it Our duty to raise Our voice and to open Our heart to you, Venerable Brethren, and to your clergy and people-to all of you whom We have ever cherished with special affection but whom We now, as is only right, love more tenderly than ever.

That the State must be separated from the Church is a thesis absolutely false, a most pernicious error. Based, as it is, on the principle that the State must not recognize any religious cult, it is in the first place guilty of a great injustice to God; for the Creator of man is also the Founder of human societies, and preserves their existence as He preserves our own. We owe Him, therefore, not only a private cult, but a public and social worship to honor Him. Besides, this thesis is an obvious negation of the supernatural order. It limits the action of the State to the pursuit of public prosperity during this life only, which is but the proximate object of political societies; and it occupies itself in no fashion (on the plea that this is foreign to it) with their ultimate object which is man’s eternal happiness after this short life shall have run its course. But as the present order of things is temporary and subordinated to the conquest of man’s supreme and absolute welfare, it follows that the civil power must not only place no obstacle in the way of this conquest, but must aid us in effecting it. The same thesis also upsets the order providentially established by God in the world, which demands a harmonious agreement between the two societies. Both of them, the civil and the religious society, although each exercises in its own sphere its authority over them. It follows necessarily that there are many things belonging to them in common in which both societies must have relations with one another. Remove the agreement between Church and State, and the result will be that from these common matters will spring the seeds of disputes which will become acute on both sides; it will become more difficult to see where the truth lies, and great confusion is certain to arise. Finally, this thesis inflicts great injury on society itself, for it cannot either prosper or last long when due place is not left for religion, which is the supreme rule and the sovereign mistress in all questions touching the rights and the duties of men. Hence the Roman Pontiffs have never ceased, as circumstances required, to refute and condemn the doctrine of the separation of Church and State. Our illustrious predecessor, Leo XIII, especially, has frequently and magnificently expounded Catholic teaching on the relations which should subsist between the two societies. „Between them,” he says, „there must necessarily be a suitable union, which may not improperly be compared with that existing between body and soul.-„Quaedam intercedat necesse est ordinata colligatio (inter illas) quae quidem conjunctioni non immerito comparatur, per quam anima et corpus in homine copulantur.” He proceeds: „Human societies cannot, without becoming criminal, act as if God did not exist or refuse to concern themselves with religion, as though it were something foreign to them, or of no purpose to them…. As for the Church, which has God Himself for its author, to exclude her from the active life of the nation, from the laws, the education of the young, the family, is to commit a great and pernicious error. — „Civitates non possunt, citra scellus, gerere se tamquam si Deus omnino non esset, aut curam religionis velut alienam nihilque profuturam abjicere…. Ecclesiam vero, quam Deus ipse constituit, ab actione vitae excludere, a legibus, ab institutione adolescentium, a societate domestica, magnus et perniciousus est error.”[1]

And if it is true that any Christian State does something eminently disastrous and reprehensible in separating itself from the Church, how much more deplorable is it that France, of all nations in the world, would have entered on this policy; France which has been during the course of centuries the object of such great and special predilection on the part of the Apostolic See whose fortunes and glories have ever been closely bound up with the practice of Christian virtue and respect for religion. Leo XIII had truly good reason to say: „France cannot forget that Providence has united its destiny with the Holy See by ties too strong and too old that she should ever wish to break them. And it is this union that has been the source of her real greatness and her purest glories…. To disturb this traditional union would be to deprive the nation of part of her moral force and great influence in the world.”[2]

And the ties that consecrated this union should have been doubly inviolable from the fact that they were sanctioned by sworn treaties. The Concordat entered upon by the Sovereign Pontiff and the French Government was, like all treaties of the same kind concluded between States, a bilateral contract binding on both parties to it. The Roman Pontiff on the one side and the Head of the French Nation on the other solemnly stipulated both for themselves and their successors to maintain inviolate the pact they signed. Hence the same rule applied to the Concordat as to all international treaties, viz., the law of nations which prescribes that it could not be in any way annulled by one alone of the contracting parties. The Holy See has always observed with scrupulous fidelity the engagements it has made, and it has always required the same fidelity from the State. This is a truth which no impartial judge can deny. Yet to-day the State, by its sole authority, abrogates the solemn pact it signed. Thus it violates its sworn promise. To break with the Church, to free itself from her friendship, it has stopped at nothing, and has not hesitated to outrage the Apostolic See by this violation of the law of nations, and to disturb the social and political order itself — for the reciprocal security of nations in their relations with one another depends mainly on the inviolable fidelity and the sacred respect with which they observe their treaties.

The extent of the injury inflicted on the Apostolic See by the unilateral abrogation of the Concordat is notably aggravated by the manner in which the State has effected this abrogation. It is a principle admitted without controversy, and universally observed by all nations, that the breaking of a treaty should be previously and regularly notified, in a clear and explicit manner, to the other contracting party by the one which intends to put an end to the treaty. Yet not only has no notification of this kind been made to the Holy See, but no indication whatever on the subject has been conveyed to it. Thus the French Government has not hesitated to treat the Apostolic See without ordinary respect and without the courtesy that is never omitted even in dealing with the smallest States. Its officials, representatives though they were of a Catholic nation, have heaped contempt on the dignity and power of the Sovereign Pontiff, the Supreme Head of the Church, whereas they should have shown more respect to this power than to any other political power — and a respect all the greater from the fact that the Holy See is concerned with the eternal welfare of souls, and that its mission extends everywhere.

If We now proceed to examine in itself the law that has just been promulgated, We find, therein, fresh reason for protesting still more energetically. When the State broke the links of the Concordat, and separated itself from the Church, it ought, as a natural consequence, to have left her independence, and allowed her to enjoy peacefully that liberty, granted by the common law, which it pretended to assign to her. Nothing of the kind has been done. We recognize in the law many exceptional and odiously restrictive provisions, the effect of which is to place the Church under the domination of the civil power. It has been a source of bitter grief to Us to see the State thus encroach on matters which are within the exclusive jurisdiction of the Church; and We bewail this all the more from the fact that the State, dead to all sense of equity and justice, has thereby created for the Church of France a situation grievous, crushing, and oppressive of her most sacred rights.

For the provisions of the new law are contrary to the constitution on which the Church was founded by Jesus Christ. The Scripture teaches us, and the tradition of the Fathers confirms the teaching, that the Church is the mystical body of Christ, ruled by the Pastors and Doctors (I Ephes. iv. II sqq.) — a society of men containing within its own fold chiefs who have full and perfect powers for ruling, teaching and judging (Matt. xxviii. 18-20; xvi. 18, 19; xviii. 17; Tit. ii. 15; 11. Cor. x. 6; xiii. 10. & c.) It follows that the Church is essentially an unequal society, that is, a society comprising two categories of per sons, the Pastors and the flock, those who occupy a rank in the different degrees of the hierarchy and the multitude of the faithful. So distinct are these categories that with the pastoral body only rests the necessary right and authority for promoting the end of the society and directing all its members towards that end; the one duty of the multitude is to allow themselves to be led, and, like a docile flock, to follow the Pastors. St. Cyprian, Martyr, expresses this truth admirably when he writes: „Our Lord, whose precepts we must revere and observe, in establishing the episcopal dignity and the nature of the Church, addresses Peter thus in the gospel: „Ego dico tibi, quia tu es Petrus,” etc. Hence, through all the vicissitudes of time and circumstance, the plan of the episcopate and the constitution of the Church have always been found to be so framed that the Church rests on the Bishops, and that all its acts are ruled by them. — „Dominus Noster, cujus praecepta metuere et servare debemus, episcopi honorem et ecclesiae suae rationem disponens, in evangelio loquitur et dicit Petro: Ego dico tibi quia tu es Petrus, etc…. Inde per temporum et successionum vices Episcoporum ordinatio et Ecclesiae ratio decurrit, ut Ecclesia super Episcopos constituatur et omnis actus Ecclesiae per eosdem praepositos gubernetur” (St. Cyprian, Epist. xxvii.-xxviii. ad Lapsos ii. i.) St. Cyprian affirms that all this is based on Divine law, „divina lege fundatum.” The Law of Separation, in opposition to these principles, assigns the administration and the supervision of public worship not to the hierarchical body divinely instituted by Our Savior, but to an association formed of laymen. To this association it assigns a special form and a juridical personality, and considers it alone as having rights and responsibilities in the eyes of the law in all matters appertaining to religious worship. It is this association which is to have the use of the churches and sacred edifices, which is to possess ecclesiastical property, real and personal, which is to have at its disposition (though only for a time) the residences of the Bishops and priests and the seminaries; which is to administer the property, regulate collections, and receive the alms and the legacies destined for religious worship. As for the hierarchical body of Pastors, the law is completely silent. And if it does prescribe that the associations of worship are to be constituted in harmony with the general rules of organization of the cult whose existence they are designed to assure, it is none the less true that care has been taken to declare that in all disputes which may arise relative to their property the Council of State is the only competent tribunal. These associations of worship are therefore placed in such a state of dependence on the civil authority that the ecclesiastical authority will, clearly, have no power over them. It is obvious at a glance that all these provisions seriously violate the rights of the Church, and are in opposition with her Divine constitution. Moreover, the law on these points is not set forth in clear and precise terms, but is left so vague and so open to arbitrary decisions that its mere interpretation is well calculated to be productive of the greatest trouble.

Besides, nothing more hostile to the liberty of the Church than this Law could well be conceived. For, with the existence of the associations of worship, the Law of Separation hinders the Pastors from exercising the plenitude of their authority and of their office over the faithful; when it attributes to the Council of State supreme jurisdiction over these associations and submits them to a whole series of prescriptions not contained in the common law, rendering their formation difficult and their continued existence more difficult still; when, after proclaiming the liberty of public worship, it proceeds to restrict its exercise by numerous exceptions; when it despoils the Church of the internal regulation of the churches in order to invest the State with this function; when it thwarts the preaching of Catholic faith and morals and sets up a severe and exceptional penal code for clerics — when it sanctions all these provisions and many others of the same kind in which wide scope is left to arbitrary ruling, does it not place the Church in a position of humiliating subjection and, under the pretext of protecting public order, deprive peaceable citizens, who still constitute the vast majority in France, of the sacred right of practicing their religion? Hence it is not merely by restricting the exercise of worship (to which the Law of Separation falsely reduces the essence of religion) that the State injures the Church, but by putting obstacles to her influence, always a beneficent influence over the people, and by paralyzing her activity in a thousand different ways. Thus, for instance, the State has not been satisfied with depriving the Church of the Religious Orders, those precious auxiliaries of hers in her sacred mission, in teaching and education, in charitable works, but it must also deprive her of the resources which constitute the human means necessary for her existence and the accomplishment of her mission.

In addition to the wrongs and injuries to which we have so far referred, the Law of Separation also violates and tramples under foot the rights of property of the Church. In defiance of all justice, it despoils the Church of a great portion of a patrimony which belongs to her by titles as numerous as they are sacred; it suppresses and annuls all the pious foundations consecrated, with perfect legality, to divine worship and to suffrages for the dead. The resources furnished by Catholic liberality for the maintenance of Catholic schools, and the working of various charitable associations connected with religion, have been transferred to lay associations in which it would be idle to seek for a vestige of religion. In this it violates not only the rights of the Church, but the formal and explicit purpose of the donors and testators. It is also a subject of keen grief to Us that the law, in contempt of all right, proclaims as property of the State, Departments or Communes the ecclesiastical edifices dating from before the Concordat. True, the Law concedes the gratuitous use, for an indefinite period, of these to the associations of worship, but it surrounds the concession with so many and so serious reserves that in reality it leaves to the public powers the full disposition of them. Moreover, We entertain the gravest fears for the sanctity of those temples, the august refuges of the Divine Majesty and endeared by a thousand memories to the piety of the French people. For they are certainly in danger of profanation if they fall into the hands of laymen.

When the law, by the suppression of the Budget of Public Worship, exonerates the State from the obligation of providing for the expenses of worship, it violates an engagement contracted in a diplomatic convention, and at the same time commits a great injustice. On this point there cannot be the slightest doubt, for the documents of history offer the clearest confirmation of it. When the French Government assumed in the Concordat the obligation of supplying the clergy with a revenue sufficient for their decent subsistence and for the requirements of public worship, the concession was not a merely gratuitous one — it was an obligation assumed by the State to make restitution, at least in part, to the Church whose property had been confiscated during the first Revolution. On the other hand when the Roman Pontiff in this same Concordat bound himself and his successors, for the sake of peace, not to disturb the possessors of property thus taken from the Church, he did so only on one condition: that the French Government should bind itself in perpetuity to endow the clergy suitably and to provide for the expenses of divine worship.

Finally, there is another point on which We cannot be silent. Besides the injury it inflicts on the interests of the Church, the new law is destined to be most disastrous to your country. For there can be no doubt but that it lamentably destroys union and concord. And yet without such union and concord no nation can live long or prosper. Especially in the present state of Europe, the maintenance of perfect harmony must be the most ardent wish of everybody in France who loves his country and has its salvation at heart. As for Us, following the example of Our Predecessor and inheriting from him a special predilection for your nation, We have not confined Ourself to striving for the preservation of full rights of the religion of your forefathers, but We have always, with that fraternal peace of which religion is certainly the strongest bond ever before Our eyes, endeavored to promote unity among you. We cannot, therefore, without the keenest sorrow observe that the French Government has just done a deed which inflames on religious grounds passions already too dangerously excited, and which, therefore, seems to be calculated to plunge the whole country into disorder.

Hence, mindful of Our Apostolic charge and conscious of the imperious duty incumbent upon Us of defending and preserving against all assaults the full and absolute integrity of the sacred and inviolable rights of the Church, We do, by virtue of the supreme authority which God has confided to Us, and on the grounds above set forth, reprove and condemn the law voted in France for the separation of Church and State, as deeply unjust to God whom it denies, and as laying down the principle that the Republic recognizes no cult. We reprove and condemn it as violating the natural law, the law of nations, and fidelity to treaties; as contrary to the Divine constitution of the Church, to her essential rights and to her liberty; as destroying justice and trampling underfoot the rights of property which the Church has acquired by many titles and, in addition, by virtue of the Concordat. We reprove and condemn it as gravely offensive to the dignity of this Apostolic See, to Our own person, to the Episcopacy, and to the clergy and all the Catholics of France. Therefore, We protest solemnly and with all Our strength against the introduction, the voting and the promulgation of this law, declaring that it can never be alleged against the imprescriptible rights of the Church.

We had to address these grave words to you, Venerable Brethren, to the people of France and of the whole Christian world, in order to make known in its true light what has been done. Deep indeed is Our distress when We look into the future and see there the evils that this law is about to bring upon a people so tenderly loved by Us. And We are still more grievously affected by the thought of the trials, sufferings and tribulations of all kinds that are to be visited on you, Venerable Brethren, and on all your clergy. Yet, in the midst of these crushing cares, We are saved from excessive affliction and discouragement when Our mind turns to Divine Providence, so rich in mercies, and to the hope, a thousand times verified, that Jesus Christ will not abandon His Church or ever deprive her of His unfailing support. We are, then, far from feeling any fear for the Church. Her strength and her stability are Divine, as the experience of ages triumphantly proves. The world knows of the endless calamities, each more terrible than the last, that have fallen upon her during this long course of time — but where all purely human institutions must inevitably have succumbed, the Church has drawn from her trials only fresh strength and richer fruitfulness. As to the persecuting laws passed against her, history teaches, even in recent times, and France itself confirms the lesson, that though forged by hatred, they are always at last wisely abrogated, when they are found to be prejudicial to the interests of the State. God grant those who are at present in power in France may soon follow the example set for them in this matter by their predecessors. God grant that they may, amid the applause of all good people, make haste to restore to religion, the source of civilization and prosperity, the honor which is due to her together with her liberty.

Meanwhile, and as long as oppressive persecution continues, the children of the Church, putting on the arms of light, must act with all their strength in defense of Truth and justice-it is their duty always, and to-day more than ever. To this holy contest you, Venerable Brethren, who are to be the teachers and guides, will bring all the force of that vigilant and indefatigable zeal of which the French Episcopate has, to its honor, given so many well-known proofs. But above all things We wish, for it is of the greatest importance, that in all the plans you undertake for the defense of the Church, you to endeavor to ensure the most perfect union of hearts and wills. It is Our firm intention to give you at a fitting time practical instructions which shall serve as a sure rule of conduct for you amid the great difficulties of the present time. And We are certain in advance that you will faithfully adopt them. Meanwhile continue the salutary work you are doing; strive to kindle piety among the people as much as possible; promote and popularize more and more the teaching of Christian doctrine; preserve the souls entrusted to you from the errors and seductions they meet on all sides; instruct, warn, encourage, console your flocks, and perform for them all the duties imposed on you by your pastoral office. In this work you will certainly find indefatigable collaborators in your clergy. They are rich in men remarkable for piety, knowledge, and devotion to the Holy See, and We know that they are always ready to devote themselves unreservedly under your direction to the cause of the triumph of the Church and the eternal salvation of souls. The clergy will also certainly understand that during the present turmoil they must be animated by the sentiments professed long ago by the Apostles, rejoicing that they are found worthy to suffer opprobrium for the name of Jesus, „Gaudentes quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati” (Rom. xiii. 12). They will therefore stoutly stand up for the rights and liberty of the Church, but without offense to anybody. Nay more, in their earnestness to preserve charity, as the ministers of Jesus Christ are especially bound to do, they will reply to iniquity with justice, to outrage with mildness, and to ill-treatment with benefits.

And now We turn to you, Catholics of France, asking you to receive Our words as a testimony of that most tender affection with which We have never ceased to love your country, and as comfort to you in the midst of the terrible calamities through which you will have to pass. You know the aim of the impious sects which are placing your heads under their yoke, for they themselves have proclaimed with cynical boldness that they are determined to „deCatholicise” France. They want to root out from your hearts the last vestige of the faith which covered your fathers with glory, which made your country great and prosperous among nations, which sustains you in your trials, which brings tranquillity and peace to your homes, and which opens to you the way to eternal happiness. You feel that you must defend this faith with your whole souls. But be not deluded — all labor and effort will be useless if you endeavor to repulse the assaults made on you without being firmly united. Remove, therefore, any causes of disunion that may exist among you. And do what is necessary to ensure that your unity may be as strong as it should be among men who are fighting for the same cause, especially when this cause is of those for the triumph of which everybody should be willing to sacrifice something of his own opinions. If you wish, within the limits of your strength and according to your imperious duty, to save the religion of your ancestors from the dangers to which it is exposed, it is of the first importance that you show a large degree of courage and generosity. We feel sure that you will show this generosity; and by being charitable towards God’s ministers, you will incline God to be more and more charitable toward yourselves.

As for the defense of religion, if you wish to undertake it in a worthy manner, and to carry it on perseveringly and efficaciously, two things are first of all necessary: you must model yourselves so faithfully on the precepts of the Christian law that all your actions and your entire lives may do honor to the faith you profess, and then you must be closely united with those whose special office it is to watch over religion, with your priests, your bishops, and above all with this Apostolic See, which is the pivot of the Catholic faith and of all that can be done in its name. Thus armed for the fray, go forth fearlessly for the defense of the Church; but take care that your trust is placed entirely in God, for whose cause you are working, and never cease to pray to Him for help.

For Us, as long as you have to struggle against danger, We will be heart and soul in the midst of you; labors, pains, sufferings — We will share them all with you; and pouring forth to God, who has founded the Church and ever preserves her, Our most humble and instant prayers, We will implore Him to bend a glance of mercy on France, to save her from the storms that have been let loose upon her, and, by the intercession of Mary Immaculate, to restore soon to her the blessings of calm and peace.

As a pledge of these heavenly gifts and a proof of Our special predilection, We impart with all Our heart the Apostolic Benediction to you, Venerable Brethren, to your clergy and to the entire French people. Given at Rome, at St. Peter’s, on February 11 in the year 1906, the third of Our Pontificate.

ENDNOTES

Ency. „Immortale Dei” Nov. 1, 1885.

Allocution to the French pilgrims, April 13, 1888.